6 Μαρ 2008

"Visuals Poets : Stanley Kubrick : Dr. Strangelove Or : How I Learned to Stop Worrying and Love the Bomb (1964)" - Ιωάννα Κουτζούκου

Οι πυρηνικές βόμβες στη Χιροσίμα και το Ναγκασάκι με τις οποίες τελείωσε ο 2ος Παγκόσμιος Πόλεμος δημιούργησαν ένα κλίμα παράνοιας σε όλο τον κόσμο. Κατά τη διάρκεια του Ψυχρού πολέμου μεταξύ Αμερικής και Σοβιετικής Ένωσης υπήρχε μια χειροπιαστή απειλή θερμοπυρηνικής εκμηδένισης – υπήρχε η πεποίθηση ότι αν η μια πλευρά “πατούσε το κουμπί”, τότε η άλλη αυτόματα θα κινητοποιούταν. Έτσι όλοι βρίσκονταν σε μία συνεχή επιφυλακή.

Για αρκετά χρόνια ο Kubrick διάβαζε για το θέμα της πυρηνικής στρατηγικής κι είχε καταλήξει στο συμπέρασμα ότι κανείς δεν ήξερε τίποτα κι ότι η όλη κατάσταση ήταν παράλογη. Κάτι που του ήρθε στο νου ενώ διασκεύαζε το “Red Alert” του Peter George (που αρχικά είχε εκδοθεί με τον τίτλο “Two hours to doom” με το ψευδώνυμο Peter Bryant). Στην αρχή ο Kubrick κι ο Harris δούλευαν με τον Peter George στο γραφείο τους στη Νέα Υόρκη, αλλά αφού αποφάσισαν να κάνουν το σενάριο σατυρικό, ο Kubrick ζήτησε από τον Terry Southern, πρωτοπόρο της Νέας και gonzo δημοσιογραφίας, να γράψει μία μαύρη κωμωδία, στην οποία τελικά έδωσαν τον τίτλο: “Dr. Strangelove: How I learned to stop worrying and love the bomb”.

Μόνο το αρχικό προσχέδιο του μυθιστορήματος του George χρησιμοποιήθηκε για το Dr. Strangelove – το υπόλοιπο είναι δημιουργία του Southern και του Kubrick. Ο στρατηγός Jack D. Ripper από την αεροπορική βάση του Burpelson διατάζει μια πυρηνική επίθεση εναντίον των Σοβιετικών. Ο πρόεδρος Merkin Muffley καλεί σύσκεψη στο War Room να συζητήσουν για την αποφυγή της κρίσης. Παρόλο που καταβάλετε κάθε δυνατή προσπάθεια να ακυρώσουν την επίθεση κι ενώ καταφέρνουν να αποσύρουν την πλειονότητα των Β-52, ένα μόνο, που πλοηγείται από το Major Kong δεν έχει καμία επικοινωνία με τους ανωτέρους του και προχωρεί κανονικά στη επίθεση ρίχνοντας τις βόμβες. Δυστυχώς, οι Ρώσοι έχουν στην κατοχή τους μία μηχανή ολικής καταστροφής (Doomsday Machine), που ενεργοποιείται, σκοτώνοντας κάθε ανθρώπινη και ζωική ύπαρξη στον κόσμο, σε περίπτωση πυρηνικής επίθεσης. Τότε, ο Dr. Strangelove, το σπουδαιότερο επιστημονικό μυαλό της Αμερικής, προτείνει να ζήσουν στις πιο βαθιές σήραγγες ορυχείων για 100 χρόνια και να αναπαράγουν τον κόσμο – παίρνοντας 10 γυναίκες για κάθε άντρα. Οι άντρες στο War Room αρχικά την βρίσκουν πολύ καλή ιδέα, αλλά τελικά δεν μπορούν να σταθούν στο ύψος των περιστάσεων κι αναλώνονται πάλι σε εθνικές έριδες - εθνών που δεν υπάρχουν πια.

Πρωταγωνιστούν: Peter Sellers, George C. Scott, Sterling Hayden, Peter Bull, Slim Pickens/ Σενάριο: Peter George, Stanley Kubrick, Terry Southern/ Σκηνοθεσία: Stanley Kubrick/ Διάρκεια: 93’/ Ήταν υποψήφιο για 4 Όσκαρ. Επίσης, απέσπασε άλλες 4 υποψηφιότητες και 10 νίκες σε άλλους θεσμούς.

Η ταινία είναι γεμάτη με σεξουαλικούς υπαινιγμούς: το αρχικό πλάνο του φαλλικού ζευγαρώματος των αεροπλάνων που ανεφοδιάζονται έχει ως υπόκρουση το τραγούδι “Try a little tenderness”, ο Jack D. Ripper, που ονομάστηκε από το δολοφόνο του 19ου αιώνα, αρνείται να δώσει στις γυναίκες τα πολύτιμα σωματικά υγρά του, αλλά χαϊδολογάει τα φαλλικά όπλα και πούρα του. Επίσης, ο Buck Turgidson – που το όνομά του σημαίνει “αρσενικό” ή “φουσκωμένο”(turgid) – χρησιμοποιεί ορολογία των πυραύλων στα προκαταρκτικά με τη γραμματέα του, θέλοντας να “start her countdown” κι έτσι να είναι έτοιμη για “blast-off”. Το όνομα του Προέδρου Merkin Muffley είναι ξεκάθαρη αναφορά στο αιδοίο. Η μία βόμβα στο Β-52 έχει γραμμένες τις λέξεις “Dear John”, κοινός τόπος αρχής γράμματος χωρισμού. Τέλος, η σειρά εικόνων που εμφανίζονται στο τέλος με τα πυρηνικά μανιτάρια υπό τη μουσική υπόκρουση του “We’ll meet again”.

Αυτή αποτελεί ίσως την πιο πεσιμιστική ταινία του Kubrick, σαν το “Paths of Glory” απεικονίζει μια αντρική κοινωνία που χάνει ολοκληρωτικά τον έλεγχο του κόσμου. Οι στρατηγοί Ripper/ Mireau λίγο απέχουν από την τρέλα κι εξαπολύουν κάτι που οι συνάδελφοί τους δεν μπορούν να σταματήσουν. Κάθε ιστορία λαμβάνει χώρα σε τρία μέρη: στο Château/ War Room, στα χαρακώματα/ στην αεροπορική βάση του Burpelson και στη no man’s land/ στο Β-52. Στο τέλος, αφού έχουν αποτύχει να αποφύγουν την κρίση, οι άντρες επιστρέφουν στην κανονική τους ρουτίνα, καθόλου σοφότεροι. Στο Dr. Strangelove, βλέπουμε το Ρώσο πρέσβη να συνεχίζει να κατασκοπεύει και το στρατηγό Turgidson να ανησυχεί για τις σχέση υπεροχής με τους Σοβιετικούς. Ο άνθρωπος μπορεί να αλλάξει τον κόσμο γύρω του, αλλά ο ίδιος ο άνθρωπος δεν μπορεί να αλλάξει.

Ο Kubrick και πάλι γύρισε την ταινία στην Αγγλία επειδή ήταν φτηνά- αυτήν τη φορά στα Shepperton Studios – κι η οικογένειά του μετακόμισε σε ένα σπίτι στο Λονδίνο κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων. Η Columbia, που χρηματοδοτούσε την ταινία, ήταν πεπεισμένη ότι ο Peter Sellers ήταν ο λόγος που η “Lolita” είχε τόση επιτυχία, οπότε επέμειναν να παίξει στην ταινία και μάλιστα πολλούς ρόλους: το Lionel Mandrake, τον Πρόεδρο Merkin Muffley και τον Dr. Strangelove. Ο
Peter Sellers αρχικά δοκιμάστηκε για 4 ρόλους, αλλά αντιμετώπισε προβλήματα όταν προσπάθησε να αναπτύξει την τεξανή προφορά για το Maj. T.J. "King" Kong. Αφού ο Sellers έσπασε τον αστράγαλό του, ο Kubrick αναγκάστηκε να βρει άλλον ηθοποιό. Πεπεισμένος ότι κανείς δε θα μπορούσε να παίξει το ρόλο τόσο καλά όσο ο Sellers, ο Kubrick αποφάσισε να βρει κάποιον που θα ταίριαζε εκ φύσεως στο ρόλο. Οι παραγωγοί αρχικά προσέγγισαν τον John Wayne, που ούτε καν απάντησε, και τον σταρ του "Bonanza" (1959), Dan Blocker που αρνήθηκε λόγω του προοδευτικού πολιτικού περιεχομένου του σεναρίου. Ενθυμούμενος τη δουλειά του στο western One-Eyed Jacks (1961), ο Kubrick έδωσε το ρόλο στο Slim Pickens. Στον Pickens δεν έδειξαν ποτέ όλο το σενάριο ούτε του είπαν ότι έπαιζε σε μία μαύρη κωμωδία. Ο Kubrick του είπε να παίξει κανονικά το ρόλο του, έτσι αυτός έπαιξε σαν να συμμετείχε σε σοβαρό δράμα.
Η προφορά του Dr. Strangelove είναι βασισμένη στο Weegee (Arthur Fellig), ένα διάσημο γερμανό φωτογράφο εγκλημάτων της δεκαετίας του ’50, του οποίου το όνομα δόθηκε από την αστυνομία της Νέας Υόρκης γιατί έφτανε πάντα στον τόπο του εγκλήματος πριν απ’ αυτούς. Ο Weegee ήταν ένα από τα είδωλα του Kubrick και τον είχε προσκαλέσει και στο πλατό για να απαθανατίσει τα γυρίσματα. Ο Sellers τον άκουσε να μιλάει και υιοθέτησε την περίεργη γερμανική προφορά του.
Οι τεχνικές δυσκολίες που είχε αντιμετωπίσει στο “Killer’s Kiss” είχαν πια ξεπεραστεί λόγω της εξέλιξης της τεχνολογίας. Η Elaine Dundy αναφέρει ότι: ‘the lightning is simpler, what they call “natural lighting”’, δηλαδή ο φωτισμός προερχόταν από φυσικές πηγές φωτός αντί από πολυσύνθετες σειρές φώτων κρεμασμένες από ψηλά που προσδίδουν στα περισσότερα εσωτερικά πλάνα μια αφύσικη ποιότητα. Και χωρίς καθόλου “κρεμαστά” μικρόφωνα. Οι ηθοποιοί συχνά φορούν μικρόφωνα- ψείρες κρυμμένα πάνω στα άτομα. Μια από τις προαπαιτήσεις προς τον Ken Adam για το τεράστιο War Room ήταν ότι ο φωτισμός θα έπρεπε να ήταν τόσο φυσικός ώστε ο Kubrick να μπορεί να τοποθετήσει την κάμερα οπουδήποτε.

Ο
Kubrick ήθελε η ταινία να κλείνει με μία “τουρτομαχία” μεταξύ των Ρώσων και των Αμερικάνων στο War Room (γι’ αυτό άλλωστε βρίσκεται ένα μεγάλο τραπέζι με διάφορα φαγητά εκεί). Η σκηνή όντως γυρίστηκε, αλλά αποφάσισε να μην την χρησιμοποιήσει γιατί θεώρησε ότι ήταν πολύ φαιδρή κι ότι δεν ταίριαζε με τη σατυρική φύση της υπόλοιπης ταινίας. Δεν υπάρχει κανένα αντίγραφο αυτής της σκηνής, το υλικό χάθηκε. Σε κάποια φάση, ο Πρόεδρος Muffley τρώει μια τούρτα στο πρόσωπο και πέφτει, τότε ο στρατηγός Turgidson φωνάζει:“Gentlemen! Our gallant young president has just been struck down to his prime!”, ήταν καθαρή σύμπτωση το ότι ο Πρόεδρος Kennedy δολοφονήθηκε τη μέρα της συνέντευξης τύπου, η οποία ακυρώθηκε από σεβασμό στο πρόσωπό του. Επίσης, για τον ίδιο λόγο έγινε αλλαγή σε μία ατάκα. Το σχόλιο που κάνει ο Major Kong για το κουτί με τα είδη επιβίωσης ("a fella could have a pretty good weekend in Vegas with all that stuff") αρχικά αναφερόταν στο Dallas αντί για το Las Vegas, αλλά το άλλαξαν μετά τη δολοφονία του John F. Kennedy εκεί.

Παρασκήνιο:

1. Ο Peter Sellers πληρώθηκε 1.000.000 δολάρια για την ταινία. Εξ ου και το διάσημη ατάκα του Kubrick, "I got three for the price of six".
2. Ο
Terry Southern συμμετείχε στο σενάριο μετά από προτροπή του Peter Sellers, ο οποίος ήταν μεγάλος θαυμαστής του μυθιστορήματος του Southern, "The Magic Christian". Πέντε χρόνια μετά ο Sellers Πρωταγωνίστησε στην ταινία The Magic Christian (1969), βασισμένη στο ομώνυμο βιβλίο.
3. Το γάντι που φορούσε ο
Peter Sellers όταν υποδυόταν τον Dr. Strangelove ήταν στην πραγματικότητα από την προσωπική συλλογή του Stanley Kubrick. Ο Sellers είχε δει τον Kubrick να τα φοράει όταν χειριζόταν ζεστές λάμπες στο πλατό και σκέφτηκε ότι θα έδιναν μία μοχθηρή όψη στο ρόλο, κι έτσι φόρεσε το ένα από αυτά στο δεξί του χέρι (αυτό που ήταν ανεξέλεγκτο) για να προσθέσει στον απόκοσμο χαρακτήρα του Strangelove.
4. Ο Dr. Strangelove πάσχει από μία ασθένεια που ονομάζεται agonistic apraxia (η λεγόμενη και "alien hand syndrome"), μία πραγματικά νευρολογική αναπηρία που μπορεί να προκληθεί από έμφραγμα ή εγκεφαλική βλάβη στις νευρικές ίνες που συνδέουν τα δύο ημισφαίρια του εγκεφάλου. Οι ερευνητές του Πανεπιστημίου του Aberdeen που το αναγνώρισαν, το ονόμασαν Dr. Strangelove Syndrome. Σύμφωνα με τον καθηγητή Della Sala, οι πάσχοντες από αυτήν την ασθένεια συμπεριφέρονται ακριβώς όπως ο Dr. Strangelove: "...[T]hey slam their hand and shout 'My hand does things that I don't want it to do!'"
5. Όταν ο Strangelove μιλάει για τη μηχανή ολικής καταστροφής, ο Turgidson λέει, "Strangelove. What is that, German?", η απάντηση που παίρνει είναι "He changed his name; it was originally Merkwurdigliebe." Στα γερμανικά Merkwurdigliebe σημαίνει Strangelove.
6. Ο George C. Scott ήταν κατά γενική ομολογία ενοχλημένος από το γεγονός ότι ο Kubrick τον πίεζε να δίνει μια υπερβολική ερμηνεία. Αν και η δουλεία του στην ταινία τώρα θεωρείται από τις καλύτερες του, ορκίστηκε να μην ξαναδουλέψει ποτέ με τον Kubrick. Τελικά, όμως, κι ο ίδιος ασπάστηκε αυτή τη γνώμη.
7. Μόλις διάβασαν το σενάριο, το Πεντάγωνο αρνήθηκε κάθε συνεργασία, επομένως αναγκάστηκαν να ανακατασκευάσουν το πιλοτήριο του βομβαρδιστικού B52 από μόνο μία φωτογραφία που είχαν στην κατοχή τους, που είχε απερίσκεπτα τυπωθεί σε ένα βρετανικό περιοδικό. Στις αρχές του ’60, τα Β52 αντιπροσώπευαν την τεχνολογία ακμής και κάθε πρόσβαση σ’ αυτήν ήταν θέμα εθνικής ασφαλείας. Όταν προσωπικό του Air Force προσεκλήθη να παρακολουθήσει την ανακατασκευή του πιλοτηρίου του Β52, είχαν εκπλαγεί από την τόσο πιστή απομίμηση, σε τέτοιο βαθμό που ο Kubrick φοβήθηκε ότι ο
Ken Adam, αρχηγός της ομάδας σχεδιασμού, είχε καταφύγει σε παράνομα μέσα και θα μπορούσαν να καταλήξουν να παρακολουθούνται από το FBI.
8. Καθώς γύριζαν εναέρια πλάνα πάνω από τη Γροιλανδία, κατέγραψαν κατά λάθος μία μυστική στρατιωτική βάση των ΗΠΑ. Αυτοί ανάγκασαν τους σε άμεση προσεδάφιση, καθώς τους υποψιάζονταν για ρώσους κατασκόπους.
9. Η φωτογραφία στο περιοδικό Playboy που διαβάζεται από ένα μέλος του πληρώματος του Β52 είναι η γραμματέας του Στρατηγού Turgidson's, Miss Scott.
10. Εκτός από τη Miss Scott (
Tracy Reed), δεν υπάρχουν άλλοι γυναικείοι χαρακτήρες στην ταινία.
11. Η μουσική υπόκρουση για τις σκηνές με τα B-52 έχει κυρίως ως βάση τη μελωδία του "Johnny, I Hardly Knew Ye", ενός παραδοσιακού αντιπολεμικού ιρλανδικού τραγουδιού. Σ’ αυτό το τραγούδι είναι επίσης βασισμένη κι η μελωδία του τραγουδιού του αμερικανικού εμφυλίου πολέμου, "When Johnny Comes Marching Home Again". Ενώ το πρώτο διηγείται την ιστορία ενός στρατιώτη που γυρνάει από τον πόλεμο βαριά τραυματισμένος ("They're rolling out the guns again, but they'll never take my sons again"), το τελευταίο περιγράφει τις επευφημίες που θα λάβουν χώρα όταν γυρίσουν οι στρατιώτες από τον πόλεμο ("The men will cheer and the boys will shout / The ladies they will all turn out / And we'll all feel gay / When Johnny comes marching home.").
12. Στο μυθιστόρημα του
Peter George οι 2 βόμβες υδρογόνου ονομάζονται Hi There! και Lolita. Στην ταινία η 2η βόμβα ονομάστηκε Dear John.
13. Ο
Kubrick ήθελε το τραπεζομάντιλο στο War Room να είναι πράσινο, έτσι ώστε να φαίνεται ότι οι ηγέτες του κόσμου έπαιζαν πόκερ με τη μοίρα του κόσμου. Το 2007, το αμερικανικό ινστιτούτο κινηματογράφου την κατέταξε στην 39η θέση στον κατάλογο των καλύτερων κωμωδιών όλων των εποχών.
14. Η παράνοια του Στρατηγού Ripper για τα σωματικά υγρά βασίζεται σε μία θεωρία συνομωσίας της John Birch Society, που ιδρύθηκε το 1958 και κατείχε προεξέχουσα θέση μεταξύ των συντηρητικών για μικρό χρονικό διάστημα.