29 Ιουλ 2008

"Αγαπημένα Κείμενα : ΧΧVΙΙ. Ποιητής Και Πυγμάχος" - Ίκαρος Μπαμπασάκης

Η περιπετειώδης ζωή του Αρτίρ Κραβάν

ΑΝΤΟΝΙΑ ΛΟΓΚ Shadow Box ΜΤΦΡ.: ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΑΣΤΑΝΑΡΑΣ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ-ΕΠΙΜΕΤΡΟ: ΝΙΚΟΣ ΚΟΥΡΚΟΥΛΟΣ «ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΤΟΥ ΕΙΚΟΣΤΟΥ ΠΡΩΤΟΥ»

Φάμπιαν Λόιντ, γνωστός ως Αρτίρ Κραβάν, ποιητής και πυγμάχος, υπήρξε, και συνεχίζει να είναι, μια εμβληματική μορφή για όλους εκείνους που εμπνεύστηκαν από την έκρηξη των πρωτοποριακών κινημάτων του εικοστού αιώνα, ιδίως μάλιστα του ντανταϊσμού. Η φήμη του Κραβάν είναι στ' αλήθεια συγκλονιστική. Η ίδια του η ζωή μπόρεσε να αποτελέσει ένα ανυπέρβλητο έργο τέχνης: μποξέρ και ποιητής, ανιψιός του Οσκαρ Ουάιλντ, πλαστογράφος, άσος στις μεταμφιέσεις, άσος στις εξαφανίσεις, άσος στο πόκερ της σαγήνης, εμπνευστής σκανδάλων, γητευτής φιδιών (αλλά και ανθρώπων) και, κυρίως, λιποτάκτης δεκαεφτά στρατών. Μετά την εξαφάνισή του στον Κόλπο του Μεξικού, στα 1918, ο Κραβάν θα αναγορευθεί σε θρύλο. Εναν θρύλο ισάξιο εκείνου του Ιζιντόρ Ντικάς, ανώτερο από εκείνον του Αρτίρ Ρεμπό, έναν θρύλο που παραμένει αξεπέραστος, μιας που ουδείς καλλιτέχνης έκτοτε δεν κατάφερε να κάνει όσα ο Κραβάν, και μετά απλούστατα να εξαφανιστεί.

Ο Τζακ Τζόνσον υπήρξε ο πρώτος νέγρος πυγμάχος παγκόσμιος πρωταθλητής βαρέων βαρών, κάτι που προκάλεσε, όχι λίγες φορές, την μήνιν των ρατσιστών σε κάθε γωνιά των Ηνωμένων Πολιτειών. Συναντήθηκε με τον Κραβάν και αναμετρήθηκε στο ρινγκ μαζί του, στη Βαρκελώνη, σε έναν αγώνα που επίσης έχει αγγίξει τις διαστάσεις του θρύλου.

Η Μίνα Λόι υπήρξε, έως προσφάτως, ένας κρυφός αστερίσκος στην ιστορία της τέχνης του εικοστού αιώνα. Ηταν μοντερνίστρια ποιήτρια, εικαστικός καλλιτέχνης, φίλη του Μαρσέλ Ντισάν και του Εζρα Πάουντ, σύζυγος του Κραβάν και μητέρα της θυγατέρας του, της Φαμπιέν. Χάρη στον Roger L. Conover, ποιητή, πυγμάχο και υπεύθυνο εκδόσεων στο «ΜΙΤ Press», σήμερα γνωρίζουμε το έργο της Λόι. Χάρη στον ίδιο, θα γνωρίσουμε άγνωστες έως τώρα λεπτομέρειες του βίου και της πολιτείας του Αρτίρ Κραβάν, μιας που ο Conover συλλέγει επί μία εικοσιπενταετία το υλικό για να εκπονήσει τη βιογραφία του εκρηκτικού εκείνου πρωτο-ντανταϊστή.

Η νεαρή, ευειδής και Ιρλανδέζα (εμπρηστικός, ομολογουμένως, συνδυασμός) πεζογράφος Αντόνια Λογκ συνέλαβε την ιδέα της συγγραφής ενός μυθιστορήματος με πρωταγωνιστές αυτούς τους τρεις εξαιρετικούς, και όντως μυθιστορηματικούς, ανθρώπους. Το τέχνασμα που επινόησε συνίσταται στην ταξινόμηση και έκδοση μιας υποτιθέμενης αλληλογραφίας ανάμεσα στη Λόι και τον Τζόνσον. Μέσα από τις επιστολές, εκτυλίσσεται η ζωή του Κραβάν, όπως και των δύο επιστολογράφων: το παρελθόν τους, η εξέλιξή τους, τα γεγονότα που τους σημάδεψαν, οι ιδέες τους, οι αντιλήψεις τους, τα παράπονά τους, και πάει λέγοντας. Και πάντα, κρυφός πρωταγωνιστής παραμένει ο Αρτίρ Κραβάν.

Μαθαίνουμε πως η Λόι, από αστή, σύζυγος και μητέρα, σχετίστηκε με τους καλλιτεχνικούς κύκλους, γνωρίστηκε με τους φουτουριστές του Φίλιπο Τομάσο Μαρινέτι, με τους μοντερνιστές, με τους ντανταϊστές, με τον Μαρσέλ Ντισάν, αλλά και με τον Κραβάν, τον οποίο ερωτεύτηκε και παντρεύτηκε στο Μεξικό. Πόσο την έθελξε, και την κέρδισε, το εσκεμμένο χάος των χρόνων που γέννησαν εκείνα τα πρωτοποριακά κινήματα και τα θυελλώδη μυαλά των πρωταγωνιστών τους. «Ηταν η ηλεκτρισμένη παράνοια του πλήθους που είχε φουντώσει από μόνη της, είχε γίνει τρέλα. Η ιδέα του χάους. Υπάρχει κάτι πιο ελκυστικό από το χάος για ένα άβουλο, νωθρό μυαλό; Οχι, όχι, για μένα ήταν ο λοστός που με άνοιξε. Αρκεί μονάχα ένα πράγμα για ν' αλλάξει η ζωή σου, Τζακ. Και για τη δική μου αυτό ήταν αρκετό. Μια δόση τρέλας», φέρεται να γράφει στον Τζακ Τζόνσον.

Η Αντόνια Λογκ αφηγείται, επίσης, σκηνές από το βίο του πυγμάχου Τζακ Τζόνσον: το πώς έφτασε από γιος γιων σκλάβων να γίνει παγκόσμιος πρωταθλητής πυγμαχίας, το πόσο μίσος προκάλεσε με τη σκανδαλώδη αδυναμία του στις λευκές γυναίκες και στα ακριβά αυτοκίνητα, για το πώς συνδέθηκε με τον Κραβάν και πώς έστησαν μαζί τον αγώνα στη Βαρκελώνη.

Παραλλήλως, εκτυλίσσεται το έπος του Αρτίρ Κραβάν. Η περιπετειώδης ζωή του, τα αλλεπάλληλα παιχνίδια του στη μεθόριο ανάμεσα στο νόμο και την παρανομία. Ο Κραβάν χλεύασε, και εγγράφως, αλλά κυρίως εμπράκτως, με τις ίδιες του τις πράξεις, κάθε καθεστηκυία τάξη που στένευε τα όρια της ελευθερίας του. Αρνήθηκε τα πάντα. Την τέχνη και την κοινωνική ζωή της εποχής του. Εξέδωσε το «Maintenant», ένα περιοδικό που έγραφε και συνέτασσε αποκλειστικά ο ίδιος, ασκώντας δριμεία, και σπαρταριστή, κριτική στις δεσπόζουσες τάσεις και φυσιογνωμίες του καλλιτεχνικού χώρου των Παρισίων, στη δεύτερη δεκαετία του εικοστού αιώνα. «Μπορείς να συνεχίζεις ασταμάτητα, και να μη σε πιάνουν ποτέ», αυτό φαίνεται ότι ήταν, σύμφωνα με υποτιθέμενα λόγια της Φαμπιέν, της θυγατέρας του, το credo του Κραβάν. Παντού προκαλούσε σκάνδαλο, ήταν κάτι αυτογενές, αυθόρμητο, δεν εντασσόταν σε κάποιο σχέδιο. Σύμφωνα με τη μυθοπλασιακή Λόι της Λογκ: «Μέσα σε μια νύχτα απέκτησε τη φήμη του τολμηρού, μιας απρόβλεπτης ιδιοφυΐας που δεν σπαταλούσε χρόνο για το κατεστημένο ή το νόμο... ήταν ένας μανιασμένος ντανταϊστής ήρωας, πάνω στη ζωή του οποίου στηρίζουν ολόκληρα δόγματα και λατρευτικές ιδεολογίες... Ολα όσα έκανε τα έκανε επειδή του προέκυπταν ελάχιστες στιγμές πριν. Χωρίς να υπάρχει μεγαλοφυές σχέδιο, κάποια καλλιτεχνική πρόθεση ή κάποιο ξόρκι εμπνευσμένο από την ποίηση, εκείνος έσπευδε να πραγματοποιήσει κάποια καινούρια ιδέα που του είχε κατέβει».

Η Μίνα Λόι σκιαγραφείται εναργώς από τη Λογκ. Η πορεία της στη σφαίρα του μοντερνισμού δεν ήταν θυελλώδης όπως εκείνη του συζύγου της, ωστόσο είχε συνάψει σχέσεις με κορυφαίες προσωπικότητες της καλλιτεχνικής σκηνής του εικοστού αιώνα (Μαρσέλ Ντισάν, Μαρινέτι, Πάουντ) και είχε συνθέσει ποιήματα που συνδύαζαν έναν κατακερματισμένο λυρισμό με εκρήξεις ανατρεπτικής ευφυΐας, καταφέρνοντας έτσι να φτάσει σε έναν ιδιότυπο, αποκλειστικά δικό της ποιητικό λόγο, όπου ισορροπούσαν απολύτως η άκρατη ευαισθησία και η περίτεχνη, εγκεφαλική επινοητικότητα. Αλήθεια, ποιος άραγε έχει αρχίσει να μεταφράζει το αριστουργηματικό τρίπτυχο Three Moments in Paris; Αξίζει πάντως τον κόπο!

Η Αντόνια Λογκ εμπνεύστηκε την ιδέα να συνθέσει αυτό το ενδιαφέρον επιστολικό μυθιστόρημα από τρεις στίχους του Ιρλανδού ποιητή Paul Muldoon, μας πληροφορεί στο επίμετρό του ο Νίκος Κούρκουλος. Η προσωπικότητα του Κραβάν τη γοήτευσε και την ώθησε στην έρευνα σχετικά με τη ζωή του, αλλά και με τη ζωή της Μίνας Λόι και του Τζακ Τζόνσον. Το υλικό που συγκέντρωσε τη βοήθησε στη σκιαγράφηση των τριών πορτρέτων, αλλά και στη δημιουργική ανάπλαση μιας ολόκληρης εποχής, ταραγμένης από παγκόσμια μακελειά, αλλά και από ρεύματα τέχνης και πολιτικής που άγγιξαν τον ακραίο ριζοσπαστισμό. Ενίοτε, ωστόσο, το κείμενό της είναι αδύναμο, δεν φαίνεται να αντανακλά επαρκώς την καταιγιστική ορμή που χαρακτήριζε τον Κραβάν και τον ντανταϊσμό, ή την παγερή ειρωνεία που διέθετε, στη ζωή και στο έργο του, μια άλλη εμβληματική προσωπικότητα όπως ο Μαρσέλ Ντισάν.

Πάντως, το Shadow-box είναι ένα εξόχως ενδιαφέρον μυθιστόρημα και αποτελεί μια καλή αφορμή ώστε κάποιος αρχάριος να παρασυρθεί στη γοητεία εκείνων των κινημάτων και κάποιος ήδη μυημένος να θυμηθεί πρόσωπα και πράγματα που τον συνεπήραν και στιγμάτισαν, για πάντα, τη νιότη του.

*Το κείμενο δημοσιεύτηκε στη Βιβλιοθήκη της Ελευθεροτυπίας στις 6/12/2002.