21 Αυγ 2008

"Visuals Poets : Stanley Kubrick : A Clockwork Orange (1971)" - Ιωάννα Κουτζούκου

Ο Kubrick είχε πια την MGM στο τσεπάκι του, έτσι τον Ιούλιο του 1968 άρχισε να δουλεύει το για πολλά χρόνια όνειρό του, το βίο του Ναπολέοντα. Ήταν συνεπαρμένος από το Ναπολέοντα καθώς μετά από το μεγαλείο οδηγήθηκε στην αυτοκαταστροφή του. Η ανθρώπινη “τρέλα” –άτη- είναι φυσικά ένας σταθερός τόπος στις ταινίες του . Έγραψε ένα σενάριο για το οποίο θα χρειαζόταν να προσλάβει τις στρατιωτικές δυνάμεις μιας ολόκληρης χώρας. Μετά από λεπτομερή σχεδιασμό αποφάνθηκε ότι θα χρειαζόταν συνολικά 35.000 ανθρώπους από τους οποίους οι 4.000 θα φορούσαν κοστούμια κι οι υπόλοιποι ολόσωμες φόρμες με ζωγραφισμένα σχέδια πάνω τους. Άνθρωποι στάλθηκαν σε όλη την Ευρώπη για να βρουν τοποθεσίες που θα ταίριαζαν στα πολεμικά σκηνικά έτσι οι στρατηγικές κινήσεις να μπορούσαν να χορογραφηθούν σωστά. Ο Ναπολέων είχε δημιουργήσει τη μοντέρνα Ευρώπη κι ο Kubrick πίστευε ότι οι ανησυχίες και τα ενδιαφέροντα των εποχών, όπως η ευθύνη κι η κατάχρηση εξουσίας, η δυναμική της κοινωνικής επανάστασης, η σχέση του ατόμου με την πολιτεία κτλ., ήταν σύγχρονα. Ο Kubrick δοκίμασε τον Jack Nicholson για το ρόλο, αφού τον είδε στο “Easy Rider”(1969) και παρόλο που η ταινία δεν έγινε ποτέ, λόγω της αλλαγής των ιδιοκτητών της MGM, ο Nicholson ήταν τόσο γοητευμένος από το θέμα που ήλπιζε να γυρίσει τη δικιά του εκδοχή του βίου του Ναπολέοντα.

Παρά το γεγονός ότι ο Kubrick είχε γυρίσει τη “Lolita” και το “Dr Strangelove” στην Αγγλία, έμενε ακόμα στο Greenwich Village με την Christianne και τα παιδιά του όταν άρχισε η παραγωγή του “2001: A space Odyssey”. Φοβούμενοι την αύξηση της εγκληματικότητας στη Νέα Υόρκη αποφάσισαν να μετακομίσουν σ’ ένα πιο ασφαλές περιβάλλον. Αγόρασαν το Abbots Mead κοντά στο Borehamwood, που ήταν κοντά στα Shepperton, Elstree και Pinewood Studios. Η Christianne συνέχιζε να ζωγραφίζει, κάτι που θα γινόταν η δεύτερη καριέρα της, και τα παιδιά απολάμβαναν την αγγλική επαρχία. Παρόλα αυτά η βία απ’ την οποία ξέφυγαν θα αποτελούσε το κεντρικό θέμα της επόμενης ταινίας του.

Στο μυθιστόρημα του Anthony Burgess του 1962 “A Clockwork Orange” απεικονίζονται φουτουριστικές συμμορίες βασισμένες στους Teddy Boys, Mods και Rockers που πάλευαν στις παραλίες της Αγγλίας στα τέλη της δεκαετίας του ‘50 και στις αρχές του ’60. Σ’ ένα ταξίδι του στο Λένινγκραντ, ο Burgess εφηύρε μνημονικά κόλπα για να μπορέσει να μάθει και να θυμάται τα ρώσικα κι απ’ αυτά εισάγε μια “γλώσσα του δρόμου”, τα Nadsat(=έφηβος στα ρώσικα). Ο κινητήριος μοχλός του μυθιστορήματος είναι οι επιθυμίες που θέλουν απεγνωσμένα να ικανοποιήσουν οι νέοι για συνουσία, βία, κλοπές, ναρκωτικά κι άλλα βίτσια. Το τελευταίο κεφάλαιο ξεκαθαρίζει ότι ο κεντρικός χαρακτήρας, ο Alex, κι οι φίλοι του μεγαλώνοντας θα γίνουν φυσιολογικά μέλη της κοινωνίας. Η περίοδος της βίας τους, ήταν μια φάση, ένα φυσιολογικό κομμάτι της ζωής τους.

Όταν ο Kubrick διάβασε για πρώτη φορά το βιβλίο –του το είχε δώσει ο Terry Southern όταν δούλευαν στο “Dr Strangelove”– το απέρριψε ως σενάριο γιατί πίστευε ότι τα Nadsat ήταν πολύ δύσκολα για να γίνουν κατανοητά. Το ειρωνικό της υπόθεσης ήταν ότι όταν τελικά ο Kubrick αποφάσισε να διασκευάσει το βιβλίο, το ακολούθησε λέξη προς λέξη. Είχε διαβάσει την αμερικανική έκδοση, στην οποία έλειπε το τελευταίο κεφάλαιο (ο εκδότης δεν πίστευε ότι ταίριαζε στον τόνο του υπόλοιπου βιβλίου) κι αυτή ήταν η εκδοχή που κινηματογράφησε το χειμώνα του 1970-71 για 2 εκατομμύρια δολάρια.

Ενώ το “2001:A Space Odyssey” έκλεινε με το γαλήνιο βλέμμα του Αστρικού Παιδιού, το “A Clockwork Orange” ανοίγει με το σαρδόνιο χαμόγελο του Alex. Ο Alex κι οι τρεις φίλοι(droogs) του πίνουν ένα ποτήρι γάλα(moloko) πριν φύγουν από την πόλη. Χτυπούν ένα μεθυσμένο, “μονομαχούν” με μία αντίπαλη συμμορία που βιάζει μια γυναίκα, κλέβουν ένα αμάξι, οδηγούν σαν τρελοί, επιτίθενται στο συγγραφέα Frank Alexander και τον αναγκάζουν να παρακολουθεί καθώς ο Alex βιάζει τη γυναίκα του – ο Alex κλωτσάει, δαγκώνει και βιάζει ενώ τραγουδάει και χορεύει το “Singin’ in the rain”. Αυτή η σκηνή βασίζεται σε ένα τραγικό περιστατικό που συνέβη στο β’ Παγκόσμιο Πόλεμο όταν τέσσερις Αμερικανοί λιποτάκτες επιτέθηκαν στην πρώτη γυναίκα του Burgess, κάτι που την οδήγησε σε αποβολή. Ως επακόλουθο έπεσε σε κατάθλιψη κι αποπειράθηκε να αυτοκτονήσει. Η συγγραφή του βιβλίου ήταν η διέξοδος του Burgess για να διοχετεύσει το μίσος του.

Όταν ο Alex γύριζε σπίτι, άκουγε την Ενάτη του Beethoven, ενώ φανταζόταν πολέμους, εκρήξεις, βαμπίρ, κρεμάλες, θανάτους και καταστροφές. Όπως είπε ο Kubrick στους Philip Strick και Penelope Houston, “Alex makes no attempt to deceive himself or the audience as his total corruption and wickedness. He is the very personification of evil. On the other hand, he has winning qualities: his wit, his intelligence and his energy; these are attractive qualities and ones, I might add, which he shares with Richard 3rd”.

Την ακόλουθη νύχτα, ο Alex χρησιμοποιεί ένα γιγάντιο φαλλό για να σκοτώσει μια γυναίκα κι εγκαταλείπεται από τους droogs του. Έτσι τον συλλαμβάνει η αστυνομία. Ο Alex μετά από δύο χρόνια φυλάκισης που εκτίει από την δεκατετράχρονη ποινή του, προσφέρεται για το πειραματικό πρόγραμμα “Ludovico Treatment”, που θα τον θεραπεύσει γρήγορα από τις αντικοινωνικές ορμές του και θα του επιτρέψει να γυρίσει και πάλι στην κοινωνία. Ο εφημέριος προειδοποιεί, “When a man cannot choose, he is no longer a man”.

Στον Alex δίνονται ναρκωτικά, τον καθηλώνουν σε μια καρέκλα, με τα μάτια τραβηγμένα ορθάνοιχτα τον αναγκάζουν να παρακολουθεί ταινίες βίας και διαφθοράς ενώ ακούει την Ενάτη του Beethoven. Μετά από δύο βδομάδες, και μόνο η ιδέα του σεξ, της βίας και της Ενάτης προκαλούσαν στον Alex σπασμούς.

Ο Alex εξετάζεται δημοσίως μπροστά στον τύπο και τους πολιτικούς και μετά “εξαπολύεται” στον κόσμο. Οι γονείς του τον αποκηρύσσουν, γέροι συνταξιούχοι του επιτίθενται, δύο αστυνομικοί (οι παλιοί του droogs ο Georgie κι ο Dim) τον χτυπάνε και στη συνέχεια συμπτωματικά πέφτει στο σπίτι του συγγραφέα του οποίου τη γυναίκα είχε βιάσει. Ο συγγραφέας απαγάγει τον Alex και τον αναγκάζει να ακούει την Ενάτη. Αηδιασμένος από τη μουσική αποπειράται να αυτοκτονήσει και πηδάει από το παράθυρο.

Ξυπνώντας στο νοσοκομείο, οι γιατροί φέρουν τον εγκέφαλό στην αρχική του κατάσταση κι ο υπουργός που είναι υπεύθυνος για το Ludovico Treatment προσφέρει στον Alex μία δουλειά υπό τον όρο να πάει με τα νερά του μπροστά στον τύπο. Ο Alex ακούει την Ενάτη και σκέφτεται να κάνει σεξ με μία γυναίκα- έχει θεραπευτεί πια. Είναι ελεύθερος να επιδοθεί στο κακό και πάλι, χωρίς ο Alex να κάνει την τελική επιλογή για να εισχωρήσει στην κοινωνία, όπως στο μυθιστόρημα. Ο Burgess πίστευε ότι: “ A vindication of free will had become an exaltation of the urge to sin”. Ο Kubrick, όμως, πίστευε ότι το μήνυμα του βιβλίου είχε μείνει ανέπαφο: “It is necessary for man to have choice to be good or evil, even if he chooses evil. To deprive him of this choice is to make him something less than human – a clockwork orange”.

Μετά την τεράστια επιτυχία του “Easy Rider”, άρχισαν να γίνονται πολύ περισσότερες ανεξάρτητες ταινίες και τα μεγάλα studios προσπαθούσαν να υπογράψουν συμβόλαια με όλους τους νέους σκηνοθέτες. Αυτή η νέα ελευθερία του να δείχνει προηγουμένως λογοκριμένες σκηνές σεξ και βίας έλκυε τον Kubrick κι επηρέασε σημαντικά την απόφασή του να γυρίσει την ταινία “A Clockwork Orange”. Σε πολλές ταινίες όπως οι “Midnight Cowboy”(1969), “Straw Dogs”(1971) και “The Devils”(1971) τους είχαν δοθεί το μισητό Χ (=ακατάλληλο- μισητό γιατί τότε αυτό σήμαινε ότι η ταινία ήταν πορνογραφική κι ότι δεν είχε καμία καλλιτεχνική αξία) αλλά έκαναν μεγάλες εισπράξεις και κέρδισαν ακόμα κι Oscars.

Το “A Clockwork Orange” αποδείχθηκε πολύ αμφιλεγόμενο για αρκετές βρετανικές εφημερίδες. Υπήρξαν κάποια περιστατικά υπερβολικής βίας, όπου οι δράστες ισχυρίστηκαν ότι η ταινία τους έκανε να προβούν σ’ αυτές τις απεχθείς πράξεις. Αυτά φυσικά ήταν ανοησίες, αφού κάθε άτομο έχει ελεύθερη βούληση – κάτι που ήταν άλλωστε και το θέμα της ταινίας- αλλά ο τύπος εκμεταλλεύτηκε στο έπακρο την ιστορία. Ο Kubrick προσπάθησε να υπερασπιστεί τον εαυτό του λέγοντας ότι: “To try to fasten any responsibility on art as the cause of life seems to me to put the case wrong way around. Art consists of reshaping life but it does not create life, nor cause life. Furthermore, to attribute powerful suggestive qualities to a film is at odds with the scientifically accepted view that, even after deep hypnosis, in a posthypnotic state, people cannot be made to do things which are at odds with their natures”. Τα επιχειρήματά του κι οι θέσεις του δεν είχαν κανένα αποτέλεσμα κι έτσι αποφάσισε να σταματήσει την προβολή της ταινίας στη Μεγάλη Βρετανία. Το “A Clockwork Orange” δεν ήταν διαθέσιμο για δημόσια προβολή στη Μεγάλη Βρετανία από το 1974 μέχρι το 2000, μετά το θάνατο του Kubrick.

Ο Kubrick μπορούσε να το κάνει αυτό επειδή είχε διαπραγματευτεί μία απίστευτη συμφωνία με τους καινούριους του χρηματοδότες, τη Warner Brothers. Του είχαν δώσει 2 εκατομμύρια δολάρια για να γυρίσει την ταινία, είχε απόλυτο έλεγχο, ακόμα και για το τελικό αποτέλεσμα, και μπορούσε να πάρει το 40 % από τα κέρδη. Έχοντας τέτοιο κίνητρο, ο Kubrick εξασφάλισε το maximum των εισπράξεων δημιουργώντας μια λίστα με αίθουσες όπου αυτού του τύπου οι ταινίες απέφεραν μεγάλα κέρδη. Η στρατηγική αυτή απέδωσε 40 εκατομμύρια δολάρια από μία επένδυση μόλις 2 εκατομμυρίων.

Έχοντας απίστευτο ρεκόρ εισπράξεων στις ταινίες του, από αυτό το σημείο και έπειτα ο Kubrick είχε απόλυτο έλεγχο σε ό,τι κι αν έκανε.
Πρωταγωνιστούν: Malcolm McDowell, Patrick Magee, Michael Bates, Warren Clarke, Adrienne Corri, Carl Duering/ Σενάριο: Stanley Kubrick, Anthony Burgess/ Σκηνοθεσία: Stanley Kubrick/ Διάρκεια: 136’. Προτάθηκε για 4 Όσκαρ και 3 Χρυσές Σφαίρες.

Παρασκήνιο:

1. Ο Anthony Burgess πούλησε αρχικά τα δικαιώματα του βιβλίου στο
Mick Jagger για 500 δολάρια επειδή χρειαζόταν γρήγορα ρευστά. Ο Mick Jagger σκόπευε να το γυρίσει με τους The Rolling Stones να υποδύονται τους droogs.
2. Η ιδέα για το φίδι ήρθε στον Kubrick όταν έμαθε ότι ο
Malcolm McDowell φοβάται τα ερπετά.
3. Ο Kubrick εσκεμμένα δεν ακολουθούσε τη συνέχεια της ταινίας λίγο πριν ο συγγραφέας καταλάβει ποίος είναι ο Alex. Τα πιάτα στο τραπέζι αλλάζουν θέσεις και το επίπεδο του κρασιού στα ποτήρια αλλάζει μεταξύ πλάνων για να δώσει ένα αίσθημα αποπροσανατολισμού στο θεατή.
4. Όταν ο Alex κι οι droogs μπαίνουν στο Korova Milkbar, υπάρχουν πολλοί πίνακες στους τοίχους, ένας απ’ αυτούς απεικονίζει μια γυμνή γυναίκα. Ο ίδιος πίνακας εμφανίζεται στο
The Shining (1980), του Stanley Kubrick.
5. Το soundtrack του “
2001: A Space Odyssey”(1968) του Stanley Kubrick είναι εμφανώς ορατό στο δισκοπωλείο.
6. Η σκηνή που ο Alex τραγουδάει και χορεύει το "Singing in the Rain" καθώς χτυπάει και δένει το συγγραφέα και τη γυναίκα του δεν ήταν αρχικά στο σενάριο. Ο
Stanley Kubrick πέρασε τέσσερις μέρες πειραματιζόμενος με αυτή τη σκηνή, πιστεύοντας ότι ό,τι κι αν έκανε ήταν πολύ συμβατικό. Τελικά ρώτησε το Malcolm McDowell αν μπορεί να χορεύει. Μετά προσπάθησαν να ξανατραβήξουν τη σκηνή, αλλά αυτή τη φορά ο McDowell αυτοσχεδίαζε χορεύοντας και τραγουδώντας. Η σκηνή άρεσε στον Kubrick τόσο πολύ που πήγε κατευθείαν στο σπίτι κι αγόρασε τα δικαιώματα για το "Singing in the Rain" για 10.000 δολάρια.
7. Στη σκηνή που οι παλιοί droogs του Alex τον μεταφέρουν αναμορφωμένο πια στα δάση είναι ορατά τα νούμερα στη στολή τους, 665 και 667, έτσι υπονοείται ότι ο Alex είναι το 666.