4 Σεπ 2008

"Visuals Poets : Stanley Kubrick : The Shining (1980)" - Ιωάννα Κουτζούκου

Ο Kubrick, ψάχνοντας για μια επιτυχία, διάβασε αρκετά βιβλία και τότε αποφάσισε να γυρίσει μια ταινία τρόμου βασισμένη στο μυθιστόρημα του Stephen King, “The Shining”. Ο Kubrick αποφάσισε να μη διαβάσει το σενάριο του King. Αυτό είναι απολύτως κατανοητό καθώς η δουλειά του King βασίζεται στην ταύτιση των αναγνωστών με τους χαρακτήρες, ενώ ο Kubrick προτιμά να κρατάει τους χαρακτήρες του σε συναισθηματική απόσταση από τους θεατές. Αντ’ αυτού, ο Kubrick συνεργάστηκε με τη μυθιστοριογράφο Diane Johnson και μαζί εστίασαν στη δυσλειτουργική οικογένεια Torrance.

Κι οι δύο τελευταίες ταινίες του Kubrick αναφέρονταν σε δυσλειτουργικές οικογένειες – ο Alex ήταν ένας ψυχοπαθής παρείσακτος που τον είχαν αποκηρύξει οι γονείς του κι ο Barry Lyndon ήταν ένας πατέρας που αγαπούσε μεν το γιο του, αλλά αγνοούσε παντελώς τη γυναίκα του και το θετό του γιο. Για το “The Shining”, ο Kubrick δείχνει πως το καθήκον του να είναι πατέρας και σύζυγος σταμάτησε τον Jack Torrance απ’ το γράψιμο και τον έσπρωξε να γίνει ένας εν δυνάμει δολοφόνος.
Η ιστορία είναι σχετικά απλή. Ο συγγραφέας Jack Torrance συμφωνεί να γίνει ο χειμερινός επιστάτης για το Overlook Hotel ώστε συγχρόνως να μπορεί και να συνεχίσει να γράφει. Ο διαχειριστής του λέει ότι το 1970 ο τότε επιστάτης, Delbert Grady, σκότωσε τη γυναίκα του και τις δύο κόρες του πριν αφαιρέσει τη ζωή του. Ο Jack του απαντάει: “You can be rest assured it won’t happen to me”, αλλά ξέρει ότι θα γίνει. Όταν ο Jack φτάνει με τη γυναίκα του Wendy και το γιο του Danny, τους δείχνουν το ξενοδοχείο πριν φύγουν όλοι. Ο Danny λέει στο μάγειρα του ξενοδοχείου, Dick Hallorann, ότι έχει άσχημα οράματα σε σχέση με δύο κορίτσια και το δωμάτιο 237. Ο Dick έχει επίσης τηλεπάθεια(δέκτη ESP), που το αποκαλεί “shining”. Καθώς μπαίνει ο χειμώνας, πέφτει πολύ χιόνι και κόβονται οι τηλεφωνικές γραμμές. Όταν η οικογένεια αποκόβεται από τον υπόλοιπο κόσμο τα πράγματα αρχίζουν να πηγαίνουν στραβά. Ο Jack δεν μπορεί να γράψει κι έχει την αίσθηση: “as though I’ve been here before”. Ο Danny περιφέρεται στους διαδρόμους με το ποδήλατό του και βλέπει δύο νεκρά κορίτσια. Όταν ο Danny φωνάζει κι εμφανίζεται με μία μελανιά στο λαιμό του, η Wendy φοβάται ότι ο Jack χτυπάει πάλι τον Danny – ο Jack παλιότερα είχε εξαρθρώσει το χέρι του Danny ενώ ήταν μεθυσμένος, αλλά ο Jack τώρα πια απέχει από το αλκοόλ. Αφού η Wendy αντιμετωπίζει τον Jack για το συγκεκριμένο θέμα, ο Jack περιπλανιέται στην άδεια αίθουσα χορού και μονολογεί: “I’d give my goddamn soul for a glass of beer”. Ο μπάρμαν – φάντασμα – σερβίρει τον Jack ένα ποτό.

Ο Jack γίνεται πιο παράφρων παρά ποτέ και, εν μέσω μιας χιονοθύελλας, κυνηγάει τον Danny μέσα στο λαβύρινθο στο πίσω μέρος του ξενοδοχείου, καθώς η Wendy έρχεται αντιμέτωπη με πολλά φαντάσματα στο ξενοδοχείο. Η Wendy κι ο Danny τελικά δραπετεύουν με ένα χιονόχημα κι ο Jack πεθαίνει απ’ το κρύο στο λαβύρινθο. Μια φωτογραφία στον τοίχο του ξενοδοχείου απεικονίζει ένα χορό της 4ης Ιουλίου του 1921 και δείχνει τον Jack στο κέντρο της να χαμογελάει.

Η ταινία ενσωματώνει δύο ξεχωριστές ιδέες: την τηλεπάθεια(δέκτη ESP), του Jack και το στοιχειωμένο σπίτι. Όταν ο Dick Hallorann λέει: “When something happens it can leave traces behind”, δεν αναφέρει ότι αυτά τα ίχνη μπορεί να επηρεάσουν και τους ζωντανούς. Όσον αφορά στην περίπτωση του Jack, είναι θυμωμένος κι απογοητευμένος από την ανικανότητά του να γράψει, να είναι δημιουργικός. Το σπίτι επιτείνει το θυμό του, χρησιμοποιεί τα καταπιεσμένα συναισθήματά του εναντίον του και σταδιακά τον καταλαμβάνει. Ο Jack θέλει να πιει και να είναι βίαιος. Το σπίτι του δίνει τη δυνατότητα και το πρόσχημα για να πραγματοποιήσει αυτές τις επιθυμίες κι έτσι στρέφεται εναντίον της οικογένειάς του. Ο Danny έχει ESP και το σπίτι το εκμεταλλεύεται – του δείχνει τις δίδυμες και του ζητάει να τις ακολουθήσει. Η Wendy είναι υπάκουη κι ακατάλληλη για τον Jack, αλλά είναι αυτή που χρησιμοποιεί το σπίτι πιο πολύ – μαγειρεύει, προσέχει τον καυστήρα, χειρίζεται τον ασύρματο. Είναι η τελευταία που καταλαβαίνει τί συμβαίνει κι η τελευταία που βλέπει τα στοιχειά του σπιτιού.

Ο Dick λέει ότι μιλούσε στη γιαγιά του χωρίς να μιλάει, οπότε η τηλεπάθεια(δέκτης ESP) μπορεί και περνάει από γενιά σε γενιά. Στην περίπτωση της οικογένειας Torrance, περνάει από πατέρα σε γιο, μόνο και μόνο ώστε κι οι δύο να αρνηθούν να αναγνωρίσουν τη δύναμή του. Ο πατέρας καταπιέζει όλες του τις πράξεις δημιουργίας και τα οράματά του, οπότε δεν μπορεί να γράψει. Ο γιος, πάλι, δημιουργεί ένα φανταστικό φίλο, τον Tony, για να λογοδοτήσει για τα οράματά του. Αυτή είναι πιθανόν η πιο ζοφερή εξέταση του Kubrick της δυσλειτουργικής οικογένειας. Το ένστικτο του δολοφόνου σε έναν άνθρωπο που είναι σε ανεξέλεγκτη κατάσταση.

Η γενική αντίληψη των ανθρώπων των μέσων μαζικής ενημέρωσης, που ήταν πιο συνηθισμένοι στους σκηνοθέτες που κραύγαζαν για προσοχή στα περιοδικά, τις εφημερίδες και τα τηλεοπτικά προγράμματα, ήταν ότι ο Kubrick είχε γίνει ερημίτης. Επίσης, είχαν παρατηρήσει ότι ο Jack στο Overlook Hotel έμοιαζε κατά κάποιο τρόπο στον Kubrick στο Childwickbury. Ο Kubrick είχε αγοράσει το Childwickbury το 1977, ενώ προετοιμαζόταν να γυρίσει το “The Shining”. Ήταν ένα μεγάλο, απομονωμένο σπίτι με δασώδεις εκτάσεις. Είχε επίσης εκτεταμένα βοηθητικά κτίσματα για τα γραφεία του. Μαγείρευε κι έπλενε τα ρούχα, ενώ η γυναίκα του ζωγράφιζε και τα παιδιά του έπαιζαν. Είχε πολύ χώρο για τις γάτες και τα σκυλιά του, που τα αγαπούσε. Αυτή η εικόνα απέχει παρασάγγας από αυτήν της οικογένειας Torrance στο Overlook Hotel.

Οι αεροφωτογραφίες του Overlook Hotel τραβήχτηκαν στο Timberline Lodge στο Mount Hood στο Oregon, με την πρόσοψη. Ο λαβύρινθος και η εσωτερική διαμόρφωση χτίστηκαν στη Βρετανία. Για να αποτυπώσει μια αυθεντική όψη, τραβήχτηκαν χιλιάδες φωτογραφίες από εκατοντάδες δωμάτια ξενοδοχείων και μετά ο Kubrick διάλεξε αυτά που ήθελε να χτίσει. Το Timberline Lodge ζήτησε απ’ τον Kubrick να μη χρησιμοποιήσει το δωμάτιο 217 (όπως στο μυθιστόρημα) γιατί φοβούνταν ότι κανείς δε θα ήθελε να μείνει σ’ αυτό το δωμάτιο ποτέ ξανά. Ο Kubrick άλλαξε τότε τον αριθμό του δωματίου σε 237.

Η κάμερα περιφέρεται γύρω από το ξενοδοχείο χάρη στον Carrett Brown, εφευρέτη κι οπερατέρ της . Χρησιμοποίησε την καινούρια κάμερα για να τραβήξει παλινδρομικά πλάνα στο “Rocky”(1976) και στο “Marathon Man”(1976), αλλά η βελτιωμένη έκδοση μπορούσε να τοποθετηθεί χαμηλότερα στο έδαφος και πολύ κοντά στους τοίχους. Ο Brown τράβηξε σχεδόν όλη την ταινία, ακόμα και τα σταθερά πλάνα, γιατί μπορούσε να τοποθετήσει την κάμερα σε θέσεις που άλλες κάμερες δεν μπορούσαν να μπουν. Τα σκηνικά επίσης φτιάχτηκαν έτσι ώστε να επικοινωνούν, προκειμένου ο Brown να μπορεί να γυρίζει γύρω από το ξενοδοχείο σε συνεχή πλάνα.

Τα γυρίσματα έλαβαν χώρα στα Elstree Studios από το Μάιο του 1978 μέχρι τον Απρίλιο του 1979. η πρεμιέρα έγινε το Μάιο του 1980. Προηγουμένως, οι ταινίες του Kubrick δεν διαφημίζονταν ιδιαίτερα, κυρίως διαδίδονταν από στόμα σε στόμα, αλλά ο μεγάλος προϋπολογισμός (10-15 εκατομμύρια δολάρια) του “The Shining” σήμαινε ότι η Warner Brothers έπρεπε να εξαπολύσει μια τεράστια διαφημιστική καμπάνια ώστε να ανακτήσει τα χρήματά της. Η ταινία έλαβε κυρίως αρνητικές κριτικές. Όμως το πρώτο Σαββατοκύριακο απέφερε 1 εκατομμύριο δολάρια. Κέρδη πολύ μεγαλύτερα από αυτά που είχαν σημειώσει τα προηγούμενα blockbuster της, “The Exorcist”(1973) και “Superman”(1978). Συνολικά θα εισέπραττε 30.9 εκατομμύρια δολάρια στην Αμερική μέχρι το τέλος του 1980. Έτσι πάλι δικαιώθηκε η πίστη της Warner Brothers στον Kubrick. Μετά όμως από το θα περνούσαν έξι χρόνια μέχρι ο να κυκλοφορήσει άλλη ταινία μ’ αυτήν.

Πρωταγωνιστούν: Jack Nicholson, Shelley Duvall, Danny Lloyd, Scatman Crothers/ Σενάριο: Stephen King, Stanley Kubrick, Diane Johnson/ Σκηνοθεσία: Stanley Kubrick/ Διάρκεια: 146’.

Παρασκήνιο:

Ο Kubrick σκέφτηκε και τους Robert De Niro και Robin Williams για το ρόλο του Jack Torrance, αλλά τελικά απέρριψε την ιδέα. Πίστευε ότι ο De Niro δεν ταίριαζε στο ρόλο, αφού είδε την ερμηνεία του στο “Taxi Driver” (1976), γιατί έκρινε ότι δεν ήταν αρκετά ψυχωτικός για το ρόλο. Αντίθετη άποψη είχε για το Williams, αφού είδε το "Mork & Mindy" (1978), καθώς πίστευε ότι ήταν υπερβολικά ψυχωτικός για το ρόλο.

Ο Stephen King προσπάθησε να μεταπείσει τον Kubrick απ’ το να δώσει το ρόλο στον Jack Nicholson προτείνοντας αντ’ αυτού, είτε το Michael Moriarty ή τον Jon Voight. Ο King πίστευε ότι το να βλέπεις έναν άνθρωπο με αρκετά συνηθισμένη εμφάνιση να τρελαίνεται σταδιακά, θα βελτίωνε σημαντικά τη δραματική ώθηση της ιστορίας.

Ο Jack Nicholson προσέθεσε την ατάκα "Here's Johnny!" μιμούμενος τη διάσημη εισαγωγή του εκφωνητή Ed McMahon για τον Johnny Carson στο κανάλι NBC –στην μακρόχρονη τηλεοπτική εκπομπή "The Tonight Show Starring Johnny Carson" (1962). Ο Carson κάποτε χρησιμοποίησε το clip του Nicholson σαν εισαγωγή για ένα από τα επετειακά του specials.

Κατά τη διάρκεια της σκηνής κατά την οποία η Wendy φέρνει στον Jack πρωινό στο κρεβάτι, φαίνεται στην αντανάκλαση του καθρέφτη ότι η μπλούζα του Jack γράφει "Stovington". Ενώ δεν αναφέρεται στην ταινία, αυτό είναι το όνομα του σχολείου που δίδασκε ο Jack στο μυθιστόρημα του Stephen King.

Ο Kubrick, γνωστός για τις ψυχαναγκαστικές κι επανειλημμένες λήψεις, τράβηξε το δύσκολο πλάνο με το αίμα να χύνεται από τους ανελκυστήρες μόνο με τρεις λήψεις. Αυτό θα ήταν εντυπωσιακό αν εξαιρούσαμε το γεγονός ότι το πλάνο χρειάστηκε 9 μέρες για να στηθεί. Κάθε φορά που άνοιγε η πόρτα και το αίμα ξεχείλιζε, ο Kubrick έλεγε: "It doesn't look like blood". Πειραματίστηκαν με αυτή τη σκηνή για ένα ολόκληρο χρόνο, μέχρι να καταλήξουν στο επιθυμητό αποτέλεσμα.

Ο παλιός επιστάτης του Overlook Hotel έχει δύο διαφορετικά ονόματα (Charles Grady and Delbert Grady) γιατί υποτίθεται ότι είναι δύο διαφορετικά άτομα. Ο Charles είναι ο επιστάτης που δολοφόνησε τη γυναίκα του και τις κόρες του το χειμώνα του 1970 κι ο Delbert είναι ο μπάτλερ του Overlook Hotel στο χορό της 4ης Ιουλίου του 1921(όπου ο Jack ήταν επίσης εκεί). Αυτό είναι αναφορά στο πρωτότυπο βιβλίο (το όνομα του τελευταίου επιστάτη δεν άλλαξε όπως στην ταινία, αλλά ήταν στο ξενοδοχείο δύο διαφορετικές περιόδους – πρώτα στον αποκριάτικο χορό του 1945 και ξανά σαν επιστάτης το 1970). Η χρήση δύο διαφορετικών ονομάτων στην ταινία θέλει απλά να υποδείξει το γεγονός ότι ο Grady υπήρξε στο Overlook Hotel δύο φορές, όπως κι ο Jack.

Η Vivian Kubrick είναι σ’ ένα στιγμιότυπο στη σκηνή του χορού. Φοράει ένα μαύρο φόρεμα και κάθεται στη δεξιά πλευρά του καναπέ που βρίσκεται πιο κοντά στο μπαρ.

Όπως για το καστινγκ του χαρακτήρα του Jack, έτσι και για την ανάθεση του ρόλου της Wendy στη Shelley Duvall, ο Stephen King είχε πρόβλημα. Ο King οραματιζόταν τη Wendy σαν μια ξανθιά πρώην μαζορέτα που ποτέ δεν είχε χρειαστεί να αντιμετωπίσει κανένα σοβαρό πρόβλημα στη ζωή της. Έτσι η εμπειρία της στο Overlook Hotel θα φαινόταν ακόμα πιο τρομακτική. Πίστευε ότι η Duvall ήταν πολύ ευάλωτη συναισθηματικά και φαινόταν να έχει περάσει πολλά στη ζωή της, βασικά ακριβώς το ανάποδο από το πώς φανταζόταν το χαρακτήρα.