5 Απρ 2009

Ο σύντροφος από την Ανατολή..


Τιµώµενο πρόσωπο στο 11ο Φεστιβάλ Ντοκιµαντέρ Θεσσαλονίκης «Εικόνες του 21ου αιώνα» (13-22 Μαρτίου), όταν και προβλήθηκαν 11 από τα πλέον αντιπροσωπευτικά ντοκιµαντέρ τής πολύχρονης καριέρας του, ο Φώτος Λαµπρινός είναι ο σκηνοθέτης - ερευνητής που έχει αφιερώσει το κινηµατογραφικό του έργο στην υπηρεσία τής ιστορικής µνήµης. Από τις αρχές τής δεκαετίας τού 1960 µέχρι και τις µέρες µας έχει δηµιουργήσει περισσότερα από 250 ντοκιµαντέρ, για την τηλεόραση, το ραδιόφωνο και τον κινηµατογράφο, ενώ η εντρύφησή του στα γεγονότα τού ελληνικού εµφυλίου τον κατατάσσουν ανάµεσα στους πλέον ολοκληρωµένους γνώστες τής ιστορικής αυτής περιόδου. Γιατί όµως τα λέµε όλα αυτά; Ο Φώτος Λαµπρινός επιστρέφει στο ντοκιµαντέρ µεγάλου µήκους το 2008, µε το «Καπετάν Κεµάλ, ο σύντροφος», το οποίο, αφού προβλήθηκε στην Τουρκία αλλά και στο πρόσφατο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης, θα κάνει την «ηρωική» έξοδό του στις κινηµατογραφικές αίθουσες της Αθήνας, και συγκεκριµένα στο «Τριανόν», από τις 6 Απριλίου 2009. Και γιατί «ηρωική»; Γιατί το ελληνικό σινεφίλ κοινό δεν έχει παιδευτεί ακόµα να βλέπει ντοκιµαντέρ στη σκοτεινή αίθουσα και, κυρίως, να παρακολουθεί τη ζωή ενός Τούρκου αριστερού που βοήθησε τον Δηµοκρατικό Στρατό στον Ελληνικό Εµφύλιο. Ίσως πρέπει σιγά σιγά να ξυπνήσουµε όλοι…

«Καπετάν Κεµάλ, ο σύντροφος»

Ο τούρκος Μιχρί Μπελί, ο οποίος µετά τον ελληνοτουρκικό πόλεµο (1919-1922) υπήρξε ένθερµος εθνικιστής και φανατικός εχθρός των Ελλήνων, αποφασίζει το 1947 να µεταβεί παράνοµα στα ελληνικά βουνά για να πολεµήσει στον ελληνικό Εµφύλιο στο πλευρό των ελλήνων ανταρτών.Η κάµερα του Φώτου Λαµπρινού µεταβαίνει στην Τουρκία και τη Θράκη, συναντάει τον –92χρονο σήµερα– Μιχρί Μπελί, και ξεκινάει ένα οδοιπορικό για τη ζωή του από τα χρόνια του ελληνοτουρκικού πολέµου, την ανάµειξή του στα ελληνικά δρώµενα του Εµφυλίου (κυρίως) αλλά και τα κοµµουνιστικά και αντιστασιακά του χρόνια στην Τουρκία και το εξωτερικό, ως εξόριστος. Με τον «Καπετάν Κεµάλ» Μπελί, όπως ήταν το προσωνύµιό του στις τάξεις των ελλήνων κοµµουνιστών, σύντροφο κι οδηγό, αναµειγνύονται τα γεγονότα τού ελληνικού εµφυλίου, καθώς και οι παρεµβάσεις των ξένων δυνάµεων µέσα από την προβολή Επικαίρων, των οποίων είναι βαθύς γνώστης ο Φώτος Λαµπρινός. Παράλληλα, πλάνα και εικόνες από τις περιοχές αλλά και τα γεγονότα τής εποχής παρεµβάλλονται για να προσδώσουν ιστορική αξία στο τελευταίο ντοκιµαντέρ τού έλληνα σκηνοθέτη.Σύµφωνα µε το εισαγωγικό της ταινίας: «Στις πόλεις και τα χωριά τής Θράκης χριστιανοί και µουσουλµάνοι έζησαν µαζί για πάρα πολλά χρόνια. Τα ορεινά χωριά, στα βουνά τής Ροδόπης, κατοικούνται, εδώ και αιώνες, από τους Ποµάκους, που είναι µουσουλµάνοι. Στη Θράκη οµιλούνται το ίδιο τα ελληνικά, τα τουρκικά και κατά τόπους τα ποµακικά. Όλη αυτή η περιοχή έλαβε µέρος στον ελληνικό εµφύλιο πόλεµο (1947-1949)».

Ποιος είναι ο Μιχρί Μπελί;

Ο Μιχρί Μπελί αποφοίτησε το 1937 από τη Ροβέρτειο Σχολή και µε υποτροφία µετέβη στις Η.Π.Α., µε αντικείµενο των σπουδών του την ανταλλαγή πληθυσµών µεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας, µετά τον Μικρασιατικό Πόλεµο. Ως αριστερός διανοούµενος στην Αµερική, σύντοµα εντάχθηκε στο κίνηµα για την προάσπιση των πολιτικών δικαιωµάτων των µαύρων τού αµερικανικού Νότου. Επέστρεψε στην Τουρκία το 1941, µέσω της Ιαπωνίας και της Κίνας, και δραστηριοποιήθηκε στις τάξεις τού Τουρκικού Κοµµουνιστικού Κόµµατος, ως µέλος τής Κεντρικής Επιτροπής και ιδρυτής τής Ένωσης Προοδευτικής Νεολαίας. Το 1944 καταδικάζεται σε ποινή διετούς φυλάκισης και εξορίας. Το 1947, καταφεύγει στην Ελλάδα και εντάσσεται στις τάξεις τού Δηµοκρατικού Στρατού στη Θράκη, πολεµώντας ως «Καπετάν Κεµάλ», µαζί µε ένα µεικτό τάγµα στο οποίο συµµετείχαν µειονοτικά στοιχεία –κυρίως Ποµάκοι και Αθίγγανοι– καθώς και µέλη τής ελληνικής Αριστεράς. Τραυµατίζεται και µεταφέρεται για περίθαλψη στη Βουλγαρία αρχικά και στη συνέχεια στη Μόσχα. Επιστρέφει στην Ελλάδα και συµµετέχει στις πολεµικές επιχειρήσεις, στο πλευρό των κοµµουνιστικών δυνάµεων, µέχρι την τελική ήττα τού 1949. Το 1950 επέστρεψε στην Τουρκία, για να ακολουθήσει µία µακρά πορεία φυλακίσεων και εξοριών, που διήρκεσε µέχρι και το 1992. Το 1979 αποτέλεσε στόχο δολοφονικής επίθεσης, από την οποία διέφυγε βαριά τραυµατισµένος. Μετά το πραξικόπηµα του 1971, βρέθηκε αρχικά φιλοξενούµενος της Οργάνωσης για την Απελευθέρωση της Παλαιστίνης στη Μέση Ανατολή και στη συνέχεια εξόριστος στη Δυτική Ευρώπη. Ανάλογη ήταν η πορεία του και µετά το πραξικόπηµα του στρατηγού Εβρέν το 1980: διέφυγε στη Μέση Ανατολή και στη συνέχεια µετέβη στη Σουηδία, όπου παρέµεινε µέχρι το 1992. Από το 1975 και µετά άρχισε να ασχολείται µε το Κουρδικό, καταλήγοντας σε µία πρόταση για λύση τού προβλήµατος, στο πλαίσιο ενός ενιαίου κράτους.

Η αναζήτηση της ιστορικής αλήθειας

Με το «Καπετάν Κεµάλ, ο σύντροφος» ο σκηνοθέτης Φώτος Λαµπρινός διευρύνει αλλά κι εµβαθύνει την προβληµατική του πάνω στον ελληνικό εµφύλιο, που «είναι µαύρη τρύπα από όλες τις απόψεις. Πολλοί προσπαθούν είτε να τον κουκουλώσουν είτε να µη µιλάνε γι’ αυτόν. Εµείς όµως ζητάµε να µάθουµε τι έγινε, χωρίς υπερβολές και µυθοποιήσεις». Ο Λαµπρινός επιµένει στην αναζήτηση της ιστορικής αλήθειας, φωτίζοντας µε αυτό το ντοκιµαντέρ µια πλευρά τού Δηµοκρατικού Στρατού που δεν είναι ευρέως γνωστή: Τούρκοι, Ποµάκοι, Αθίγγανοι καθώς κι άλλες µειονότητες της Βόρειας Ελλάδας βοήθησαν στον αγώνα για την επανάκτηση των… κεκτηµένων των αριστερών αντιστασιακών µετά το τέλος τής Κατοχής. Η ανάδειξη της ανάµειξης του Τούρκου αριστερού Μιχρί Μπελί στα ελληνικά τεκταινόµενα, που ακόµη πληγώνουν τη χώρα, βασίστηκε σύµφωνα µε τον Φώτο Λαµπρινό στα εξής: «στην αφήγηση του ίδιου του Μπελί που ξεφυλλίζοντας τις σελίδες τού βιβλίου του, στο οποίο κατέγραψε τις εµπειρίες του από τον ελληνικό Εµφύλιο Πόλεµο, µιλάει σε πρώτο πρόσωπο για τα βιώµατά του. Αλλά και σε µία “ανασκαφή”, όπως αυτή των αρχαιολόγων, στα παλαιά και άγνωστα κινηµατογραφικά στιγµιότυπα που κατέγραψαν ως “βίοι παράλληλοι” τα γεγονότα. Ταυτοχρόνως, γίνεται µία προσπάθεια, µέσα από σύγχρονες εικόνες τόσο της ιδιόµορφης κατάστασης που επικρατεί από το 1923 στη Θράκη όσο και της ζωής στη σηµερινή Τουρκία, προκειµένου να δούµε σε ποιο περιβάλλον εξελίχθηκαν τα γεγονότα που συνδέονται µε τη ζωή του Μπελί –µια ζωή που διατρέχει ουσιαστικά ολόκληρο τον 20ό αιώνα».

Νέστορας Πουλάκος

*Το κείμενο δημοσιεύτηκε στο τεύχος 43 του μηνιαίου περιοδικού "Γαλέρα" (Απρίλιος 2009).