16 Νοε 2010

Συνέντευξη του Οτάρ Ιοσελιάνι..

Στον Νέστορα Πουλάκο
poulakos@sevenart.gr


Μέσα σε ένα καφέ αγουροξυπνημένων βλεμμάτων, σπασμωδικών κινήσεων κάποιων θαμώνων και απείθαρχων ψιθυρισμάτων, στα πλαίσια του 23ου Πανοράματος Ευρωπαϊκού Κινηματογράφου (που πραγματοποιήθηκε 21 με 31 Οκτωβρίου, στην Αθήνα), συνάντησα τον Οτάρ Ιοσελιάνι. Τον δημιουργό, που με τις ταινίες του έμαθα κινηματογράφο, αδιαμφισβήτητα.

Πάντοτε, όταν σε σινεφίλ συζητήσεις αναφερόμουν στο έργο του, τον αποκαλούσα «Αγγελόπουλο της Γεωργίας». Για τον τρόπο που αντιλαμβάνεται το σινεμά, για το στυλ της σκηνοθεσίας του (παρόμοιο) και για τις προσεγγίσεις του σε αρχετυπικούς ανθρώπινους και κοινωνικούς προβληματισμούς και φιλοσοφίες. Άλλωστε, κάτι ήξερε και ο καλλιτεχνικός διευθυντής του Πανοράματος Νίνος Φένεκ Μικελίδης, και κάλεσε τον Θόδωρο Αγγελόπουλο να δώσει ο ίδιος το βραβείο στον Ιοσελιάνι για τη συνολική προσφορά του στον κινηματογράφο, πάνω στη σκηνή του Απόλλωνα.

Ο 76χρονος Γεωργιανός σκηνοθέτης, που είναι αυτοεξόριστος στο Παρίσι από το 1982 (και έχει πάρει τη γαλλική υπηκόοτητα), βρέθηκε στην Αθήνα για να παρουσιάσει την τελευταία του ταινία, που είχε κάνει παγκόσμια πρεμιέρα στο Φεστιβάλ των Καννών το Μάϊο. Το "Chantrapas" μιλάει για τον Νίκολα, έναν σκηνοθέτη που φιμώνεται από τους «ιδεολογικούς» μηχανισμούς της Γεωργίας. Μπροστά σε αυτή την πίεση, ο Νίκολας φεύγει για τη Γαλλία, τη χώρα της ελευθερίας και της δημοκρατίας, προκειμένου να ξεκινήσει μια νέα ζωή. Όμως το μέλλον του διαγράφεται και εκεί δυσοίωνο.

Ο Ιοσελιάνι, που έχει κάνει περισσότερες από 20 ταινίες μυθοπλασίας και ντοκιμαντέρ (από τη δεκαετία του ’50) και έχει τιμηθεί πολλάκις στα φεστιβάλ του Βερολίνου και της Βενετίας, με το "Chantrapas" αναφέρεται στη λογοκρισία του σοβιετικού καθεστώτος όπως αυτός τη βίωσε αλλά και στη μετέπειτα ευρωπαϊκή «πραγματικότητα». Παρόλο που ο ίδιος δεν παραδέχεται ότι η ταινία είναι αυτοβιογραφική (δες παρακάτω), έχει δηλώσει: «Το “Chantrapas” είναι το πορτρέτο διαφόρων κινηματογραφιστών. Όσων από μας καταφέραμε να νικήσουμε τη λογοκρισία, κι ας μετριόμαστε στα δάχτυλα του ενός χεριού: Σεργκέι Παρατζάνοφ, Αντρέι Ταρκόφσκι, Georgui Chenguelaia, Gleb Pantilov, Αλεξάντρ Ασκόλντοφ. Εκείνη την εποχή, 120 κινηματογραφιστές εργάζονταν για το καθεστώς, το σινεμά ήταν ένα όργανο προπαγάνδας. Παρόλα αυτά, δεν θα έλεγα ότι οι λογοκριτές ήταν ιδιαίτερα αυστηροί. Λογόκριναν τις ταινίες, είχαν όμως σεβασμό στους δημιουργούς. Μας επέτρεπαν να ολοκληρώνουμε τις ταινίες, πριν τις απαγορεύσουν».

Με ταινίες όπως οι "Φυλλοροή", "Ήταν ένας τραγουδιστής κότσυφας", "Παστοράλε" (στη Σοβιετική Ένωση), αλλά και "Οι ευνοούμενοι του φεγγαριού", "Το κυνήγι της πεταλούδας", "Δευτέρα πρωί" (στη Γαλλία), ο Οτάρ Ιοσελιάνι έχει κερδίσει στα σίγουρα μια θέση ανάμεσα στους καλύτερους κινηματογραφιστές παγκοσμίως. Πάντως, το "Chantrapas" δεν έχει βρει ελληνική διανομή στις αίθουσες και ας είχε διαρρεύσει κάτι τέτοιο στη διάρκεια του φεστιβάλ.

Η ταινία σας διαπνέεται από έναν ποιητικό ρεαλισμό. Είναι αυτό που έχει ανάγκη και ο καλλιτέχνης της ιστορίας σας, ώστε να αφεθεί ελεύθερος και να δημιουργήσει;

Η ποιητική είναι μια τέχνη, που πρώτα βασίζεται στα λόγια. Ο κινηματογράφος είναι κάτι άλλο. Δεν ξέρω αν αυτά τα δυο μπορούν να ταυτιστούν. Και δεν είναι τόσο εύκολο να λέω ότι υπάρχει μια ποιητική στην ταινία μου. Η ποίηση μπορεί να περιγράψει την κινηματογραφική τέχνη, εντέλει, αλλά όχι να τη διαπνέει.

Ο Νίκολας του "Chantrapas" βασίζεται πολύ στους φίλους και την οικογένειά του. Αυτό δεν αντικρούει την εικόνα του μοναχικού καλλιτέχνη, που έχουμε στο μυαλό μας;

Καταρχάς να σου πω ότι όντως ισχύει η μοναχικότητα του καλλιτέχνη. Όποια τέχνη και να κάνει. Είναι απαραίτητη, αναγκαία. Μην ξεχνάς όμως ότι υπάρχουν τέχνες, όπως αυτή του κινηματογράφου, που ο σκηνοθέτης πρέπει να μπει σε μια ομάδα. Η δουλειά αυτή απαιτεί ομαδικότητα. Άρα, διαμορφώνεται και ένας άλλος κόσμος, πλέον. Τότε, ο καλλιτέχνης συναναστρέφεται με πολύ κόσμο, είναι πιο κοινωνικός. Έχει μεν τις δικές του ιδέες, τις συζητά κιόλας.

Σας έχουν λογοκρίνει ποτέ;

Η λογοκρισία ενός καλλιτεχνικού έργου είναι δεδομένη. Δεν έχω αυταπάτες. Και είναι δυο ειδών: ιδεολογική και ηθική. Εκείνη που δεν ανέχομαι με τίποτα είναι την ιδεολογική. Και αυτή μπορεί να εμφανιστεί και σε επίπεδο καθεστώτος και σε επίπεδο κόσμου. Ειδικώς, η λογοκρισία του κόσμου συναντάται όλο και πιο συχνά, πια. Να σου πω όμως την αλήθεια; Αν δεν υπήρχε λογοκρισία θα ήταν βαρετά.

Το "Chantrapas" φέρεται να έχει αυτοβιογραφικά σας στοιχεία. Υπάρχει μια ταύτιση με εσάς και τον ήρωα, έτσι δεν είναι;

Διαφωνώ. Δεν ταυτίζομαι επ’ ουδενί με τον Νίκολα. Μου το λένε όλοι αυτό και έχουν άδικο. Ίσως, γιατί είναι σκηνοθέτης ο ήρωας και όχι κάποιος άλλος καλλιτέχνης. Η ταινία είναι μυθοπλασίας, φανταστική, και όχι ρεαλιστική. Δεν υπάρχουν αυτοβιογραφικά στοιχεία, επίσης. Από την άλλη μεριά, με την προσωπικότητα του Νίκολας έχω κοινά στοιχεία, αλλά μέχρι εκεί. Γιατί και αυτός βλέπει την τέχνη, κάνει πράγματα σε αυτή, όπως εγώ. Από κει και πέρα, όμως, δεν έχουμε άλλα κοινά. Πάντως, η ερώτησή σου είναι εύλογη. Ίσως, τελικά, το μεγάλο λάθος της ταινίας να είναι η επιλογή της ιδιότητας του σκηνοθέτη.

*Να ευχαριστήσω τον Τάσο Μονοκρούσο για τη μετάφραση από τη γαλλική γλώσσα και την Κατερίνα Καναβάρη που κανόνισε τη διευκόλυνση αυτή. Επίσης, τη Σοφία Σταυριανίδου για τη συνέντευξη.

*Η συνέντευξη δημοσιεύτηκε στο κινηματογραφικό portal www.sevenart.gr (15-11-10).