20 Φεβ 2011

Οι Χρυσές Αρκούδες που έγιναν Κλασικές

Βρίσκεσαι στα μέσα της 61ης Μπερλινάλε, του ιστορικού και εκ των τριών σημαντικότερων ευρωπαϊκών φεστιβάλ κινηματογράφου. Και μια και σου μιλάω για τη διοργάνωση από την Αθήνα, αφού δεν θέλω να ξαναδώ κρυοπαγήματα στα ποδαράκια μου από τον χιονιά που επικρατεί εκεί, αποφασίστηκε στο SevenArt για το μηνιάτικο αφιέρωμά του, να γίνει ένα ξεσκόνισμα στους μεγάλους νικητές του φεστιβάλ (τις Χρυσές Αρκούδες, δηλαδή) και να σου παρουσιάσει εκείνους τους δέκα, που στα σίγουρα πιστεύει ότι έχουν μείνει στην ιστορία του σινεμά ως κλασικοί. Επομένως, καταλαβαίνεις, ότι οι συντάκτες του SevenArt ξαναείδαν και έγραψαν τις πλέον ποιοτικές και δημοφιλείς συνάμα ταινίες, μια και αυτές -έτσι και το καλοσκεφτείς- θα μνημονεύονται από τον σινεφίλ. Και για να είναι πιο αντιπροσωπευτικό το αφιέρωμα, η λίστα διατρέχεται από τον Λιούμετ στον Ακίν, σε όλη σχεδόν την πρώτη πενηντακονταετία δηλαδή, αφήνοντας το περιθώριο στους τελευταίους νικητές να αποδείξουν τη διαχρονική αξία τους.

Νέστορας Πουλάκος
poulakos@sevenart.gr

Οι Χρυσές Αρκούδες που έγιναν Κλασικές

Οι 12 Ένορκοι (Χρυσή Άρκτος 1957)

12 ένορκοι καλούνται να αποφασίσουν αν θα στείλουν στην ηλεκτρική καρέκλα έναν 18χρονο πατροκτόνο. 12 άνδρες που διαφέρουν ως προς την καταγωγή, τη μόρφωση και τις πεποιθήσεις θα κλειστούν σ' ένα δωμάτιο και μέσα από συγκρούσεις και αντιπαραθέσεις θα ξεπεράσουν προκαταλήψεις, θα συνειδητοποιήσουν λάθη τους και έστω και πρόσκαιρα, θα μετανοήσουν. Όλα ξεκινούν από έναν οξυδερκή ένορκο (Henry Fonda) που δεν έχει πειστεί για την ενοχή του παιδιού και επανεξετάζοντας τα γεγονότα και τις μαρτυρίες, σιγά σιγά, κερδίζει τους ενόρκους έναν έναν.
Στην πρώτη του ταινία ο Sidney Lumet θα θίξει την κοινωνική αδιαφορία, το ρατσισμό, την αξία της δημοκρατίας και θα παίξει με την αντικειμενικότητα της αλήθειας. Η ιστορία της ταινίας απλή, σε κερδίζει χάρη στην πολυπλοκότητα των χαρακτήρων και το γρήγορο ρυθμό της που σε κρατούν σε αγωνία μέχρι τέλους. Χρυσή Άρκτος το 1957 και 3 σημαντικές υποψηφιότητες για Όσκαρ: Καλύτερης Ταινίας, Σκηνοθεσίας και Διασκευασμένου Σεναρίου.

ΕΥΗ ΧΑΡΔΑΛΙΑ

Άγριες Φράουλες (Χρυσή Άρκτος 1958)

Καθηγητής ιατρικής (Βίκτορ Σιόστρομ), ξεκινάει ένα ταξίδι προκειμένου να παραλάβει τιμητικό βραβείο για τη συνολική προσφορά του στην επιστήμη. Η αφετηρία είναι η Στοκχόλμη, προορισμός η Λουντ και τοπίο η σουηδική επαρχία, λουσμένη στο εκτυφλωτικό ανοιξιάτικο φως - γεμάτη καρπούς, ετοιμάζεται να υποδεχτεί το καλοκαίρι. Συνοδοιπόρος του σε αυτή την επιστροφή που σταδιακά μέσα από τυχαίες συναντήσεις και σκόρπιες μνήμες παίρνει την μορφή μιας αναδρομής στο παρελθόν, είναι η γυναίκα του γιου του (Ίνγκριντ Τούλιν). Στη δύση της ζωής του πια, όταν όλα μοιάζουν προδιαγεγραμμένα και το αναπόφευκτο τέλος πλησιάζει, ο χρόνος σταματά να κυλάει, οι δείκτες πέφτουν από το ρολόι και ο ήρωας καλείται να δώσει απαντήσεις σε ερωτήματα που ξεπερνούν το ανθρώπινο ανάστημα. Η ζωή, ο θάνατος, η αγάπη, ο αποχωρισμός, όσα θα μείνουν και όσα θυσιάστηκαν κατά τη διάρκεια μιας πορείας 78 χρόνων (η ηλικία του ήρωα) αφιερωμένης ολοκληρωτικά σ’ ένα περιφρουρημένο εγώ. Στιγμές που χάθηκαν η μια μετά την άλλη τόσο απλά μια και κανείς δεν ήταν παρών για να τις ζήσει και μια κούφια επιβράβευση χωρίς νόημα και ουσιαστικό αποδέκτη.
ΑΝΙΣΣΑ ΧΑΣΙΜ

Η Νύχτα (Χρυσή Άρκτος 1961)

Το 1961 έχουμε το δεύτερο μέρος της τριλογίας του Αντονιόνι για την αποξένωση, τη "Νύχτα", όπου θα παρακολουθήσουμε την διάλυση ενός γάμου. Στο ύφος του αβέβαιου και του διφορούμενου, ο Αντονιόνι συλλέγει με περίτεχνο τρόπο τα κομμάτια μιας ημέρας του ζεύγους Ποντάνο. O Μαρτσέλο Μαστρογιάνι είναι ο διάσημος συγγραφέας Τζιοβάνι Ποντάνο, παντρεμένος με την Λύντια, που την υποδύεται η Ζαν Μορώ. Τη νύχτα, το ζευγάρι είναι καλεσμένο σε μια έπαυλη, εκεί ο Τζιοβάνι ελκύεται από τα μέλη της μεγαλοαστικής τάξης κι ενθουσιάζεται με την Μόνικα Βίτι στο ρόλο της κόρης του κατόχου της έπαυλης. Το σκοτάδι της νύχτας φέρνει στο φως αλήθειες που κανείς από το ζευγάρι δεν ήθελε να παραδεχτεί.

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ

Αλφαβίλ (Χρυσή Άρκτος 1965)

Ο μυστικός πράκτορας Λέμι Κόσιον (Έντι Κονσταντάιν) έχει μια αποστολή: του ανατίθεται να πάει στον πλανήτη Αλφαβίλ και να εξιχνιάσει μια διπλή εξαφάνιση. Εκεί θα βρεθεί ξένος σ’ έναν κόσμο στον οποίο τα συναισθήματα είναι απαγορευμένα και η ελεύθερη σκέψη ισοδυναμεί με ανταρσία. Μέσα σε αυτό το ζοφερό περιβάλλον, κυρίαρχη θέση κατέχει ο «Α60», ένας παντοδύναμος ηλεκτρονικός υπολογιστής που παίζει το ρόλο ενός άλλου Μεγάλου Αδελφού και με πρόσχημα την τάξη και την ασφάλεια χειραγωγεί ακόμα και τις συνειδήσεις των ανθρώπων, μετατρέποντας τους σταδιακά σε καλοκουρδισμένες μηχανές που λειτουργούν με γνώμονα την κοινή εξέλιξη. Ο Κόσιον μετά από πολλές περιπέτειες θα λύσει το μυστήριο των εξαφανίσεων, θα ερωτευτεί τη Νατάσα (Άννα Καρίνα) -κόρη ενός εκ των δύο θυμάτων- και θα καταστρέψει τον «Α60». Το φιλμ αποκτά ακόμα ισχυρότερο νόημα, αρκεί να αναλογιστεί κανείς ότι παρά το γεγονός ότι ο Ζαν - Λικ Γκοντάρ είχε την ευκαιρία να πραγματοποιήσει τα γυρίσματα σε κάποιο πλήρως εξοπλισμένο στούντιο, εκείνος επέλεξε το Παρίσι των ονείρων για να δημιουργήσει την πόλη της φαντασίας του, που θα φιλοξενούσε το αποκρουστικό μέλλον που οραματίστηκε.

ΑΝΙΣΣΑ ΧΑΣΙΜ

Νύχτα Δολοφόνων (Χρυσή Άρκτος 1966)

Το νήμα είναι λεπτό σε αυτή την ιστορία του Ζεράρ Μπραχ (συνεργάτη σε σειρά ταινιών του Ρομάν Πολάνσκι, του Ζαν Ζακ Ανό, του Μικελάντζελο Αντονιόνι). Οι τρεις ήρωές της, εγκλωβισμένοι στο μεγαλείο του απομονωμένου πύργου αναζητούν τη σωτηρία τους στο καθετί. Και κάνουν τα πάντα γι’ αυτό. Εγκλωβισμένοι και απομονωμένοι, όχι μόνο σωματικά μα (κυρίως) ψυχικά, ψάχνουν αυτό το χέρι σωτηρίας σε ό,τι παρουσιαστεί μπροστά τους. Στο όλο σκηνικό που δημιουργείται ανάμεσα στον αστείο γκάνγκστερ, τον φευγάτο βιομήχανο και το ατίθασο κορίτσι, όλοι τους θύματα του ίδιου τους του εαυτού, η λεπτή ειρωνεία που ενυπάρχει, η αστεία έκβαση της ιστορίας και η φυσική και αναμενόμενη τραγική κατάληξη της, συνθέτουν το παράλογο και σίγουρα το άρρωστο της ανθρώπινης φύσης. Η δεύτερη εγγλέζικη παραγωγή του Πολάνσκι (μετά την "Αποστροφή"), με την ατμοσφαιρική φωτογραφία της, τον Ντόναλντ Πλήζανς στον καλύτερο ρόλο της καριέρας του και την υπέροχη φιγούρα της Φρανσουάζ Ντορλεάκ (αδερφής της Κατρίν Ντενέβ) ένα μόλις χρόνο πριν σκοτωθεί στα 25 της, μπορεί ν’ ατύχησε στην ελληνική μετάφραση της, συμπεριλήφθηκε όμως μεταξύ των καλύτερων ταινιών του Νησιού στη δεκαετία του 1960.

ΝΕΣΤΟΡΑΣ ΠΟΥΛΑΚΟΣ

Ο Άνθρωπος της Βροχής (Χρυσή Άρκτος 1989)

Ερμηνεία-σταθμός στην φιλμογραφία του Ντάστιν Χόφμαν σε μια ταινία που λίγο έλειψε να πάει στο διάολο, εκεί όπου την τράβηξε με όλη του τη δύναμη (ανεπιτυχώς ευτυχώς) ο εξαιρετικά λίγος Τομ Κρουζ στο ρόλο του Τσάρλι. Ο Χόφμαν λοιπόν, αυτός ο υπέροχος ηθοποιός, υποδύεται τον αυτιστικό αλλά και με εξαιρετικές ικανότητες Ρέινμαν, τον οποίο απαγάγει ο αποτυχημένος εισαγωγέας αυτοκινήτων και απατεωνάκος Τσάρλι. Κι αυτό, προκειμένου να διεκδικήσει την περιουσία που ο πατέρας τους δεν του άφησε. Ο σπαρακτικός Ρέινμαν, το -μεγάλο πια- παιδί που μπαίνει αναπάντεχα στο διάβα του χαμένου στον επιχειρηματικό του κόσμο Τσάρλι, θα τον ταρακουνήσει συθέμελα (πράγμα που βέβαια θα καταλάβουμε μόνοι μας, μιας και ο συμπρωταγωνιστής του Χόφμαν δεν καταφέρνει να αλλάξει εκφράσεις). Και από εκεί που τον χρησιμοποιεί για να πλουτίσει, ο Ρέινμαν θα του μάθει να χρησιμοποιεί μέρη του εαυτού του που πιθανότατα είχε ξεχάσει ότι υπάρχουν. Όπως την καρδιά του. Αυτού, και του θεατή.

ΓΙΑΝΝΗΣ ΔΗΡΑΚΗΣ

Εις το Όνομα του Πατρός (Χρυσή Άρκτος 1994)

Η τέχνη της κατασκευής ενόχων και εχθρών του λαού ήταν πάντα μια από τις μεγαλύτερες προκλήσεις της εξουσίας, πόσω μάλλον όταν είχε να αντιμετωπίσει τις οδυνηρές συνέπειες των απάνθρωπων πράξεών της. Στην ταινία του Τζιμ Σέρινταν που κέρδισε τη Χρυσή Άρκτο του 1994 και 7 υποψηφιότητες για Όσκαρ είναι ο IRA, στη δική μας πραγματικότητα μπορεί να είναι οι μετανάστες, οι αντιφρονούντες, η κοινωνία ολόκληρη. Ο στόχος μπορεί να αλλάζει (αν και... στο μυαλό είναι ο στόχος), οι μέθοδοι όμως παραμένουν πάνω-κάτω οι ίδιες. Και στο Εις το Όνομα του Πατρός (που ευτύχησε να έχει δύο -τουλάχιστον- καταπληκτικούς ηθοποιούς στους πρωταγωνιστικούς ρόλους, τον Daniel Day-Lewis και τον Pete Postlethwaite) αποκαλύπτονται σε όλο το μεγαλείο τους αυτές οι μέθοδοι που καταστρέφουν ανθρώπους στο όνομα κάθε φορά μιας υπέρτατης αξίας: της ασφάλειας, της δικαιοσύνης, της δημοκρατίας, της ελευθερίας.

ΓΙΑΝΝΗΣ ΔΗΡΑΚΗΣ

Λογική και Ευαισθησία (Χρυσή Άρκτος 1996)

Μια ματιά στις αρχές του 18ου αιώνα μας επιτρέπει η ταινία του Ανγκ Λι. Πλάνα της καταπράσινης αγγλικής υπαίθρου, κάδρα της αστικής τρυφής μέσα σε μεγαλειώδεις αίθουσες γευμάτων και χορών, σκηνές που λυγίζουν από το βάρος μακριών φορεμάτων και αποπνικτικών κορσέδων. Από το καστ των ηθοποιών δεν γίνεται να περάσει απαρατήρητος ο Χιου Λόρι, όχι μόνο επειδή είναι ο γνωστός Dr. House αλλά κυρίως γιατί στριφογυρίζει ενοχλημένος από την πλούσια ζωή του και από τη μικρόσωμη μεν, λαλίστατη δε σύζυγό του. Πολλές και ετερόκλητες οι γυναίκες του έργου με μία κοινή επιδίωξη, την ευτυχία που προσφέρει ενός σύζυγος. Και οι βικτοριανές γυναίκες θα τα καταφέρουν, μόνο και μόνο διότι δεν μπορεί να γίνει διαφορετικά!

ΣΤΕΛΛΑ ΧΑΙΡΕΤΗ

Λεπτή Κόκκινη Γραμμή (Χρυσή Άρκτος 1999)

Ο Τέρενς Μάλικ, ο Τζον Τολ (φωτογραφία) και ο Χανς Ζίμερ (μουσική), ήταν το τρίο της ευθύνης για την πλέον σπαρακτική απογύμνωση του αμερικανού στρατιώτη στον πόλεμο του Βιετνάμ. Με την "Λεπτή κόκκινη γραμμή", ο ποιητής του κινηματογράφου Τέρενς Μάλικ δεν επιστρέφει απλώς μετά από είκοσι χρόνια απουσίας αλλά βάζει και την ταφόπλακα στη μεγαλύτερη αμερικανική βλακεία του 20ου αιώνα. Η πλήρης αποδόμηση κάθε στρατιωτικής ψυχής που βρέθηκε εκεί, μπορεί ν’ ανακόπτεται από τα ανούσια φλας μπακ του σκηνοθέτη, καταδεικνύει όμως ότι το μεγαλείο του ανθρώπου μπορεί να εξατμιστεί γρήγορα μπρος στην εξόρμηση του επιτηδευμένου πατριωτισμού, της ακόρεστης μεγαλομανίας, του χαζού επεκτατισμού ενός κακοσχεδιασμένου συμφεροντολογικού πολέμου. Ο Μάλικ αν και ακαδημαϊκός στη σκηνοθεσία του, επέδειξε λεπτότητα και ευαισθησία. Και η πλειάδα των γνωστών ηθοποιών που συμμετείχαν (Νόλτε, Καβίεζελ, Πεν, Κοτέας, Τσάπλιν, Κιούζακ, Μπρόντι, Ράιλι, Λέτο, Τραβόλτα, Κλούνει, Σταλ, Σάβατζ) έκαναν απλώς αυτό το ελάχιστο που τους ζητήθηκε, να μπουν καταρρακωμένοι στο κάδρο.

ΝΕΣΤΟΡΑΣ ΠΟΥΛΑΚΟΣ

Μαζί Ποτέ (Χρυσή Άρκτος 2004)

Δυο αποτυχημένοι αυτόχειρες γνωρίζονται σ’ ένα νοσοκομείο και μες στις επόμενες μέρες παντρεύονται. Ο Καχίτ Τομρούκ, Τούρκος μετανάστης στη Γερμανία, έχει καταντήσει αλκοολικός καθώς δε μπορεί να ξεπεράσει το θάνατο της γυναίκας του. Η Σιμπέλ, κατά πολλά χρόνια νεαρότερη του, τον ζητά σε γάμο αφού θέλει να φύγει από το σπίτι της και τους αυστηρούς Τούρκους γονείς. Η συμβίωση μες στο γάμο θα τους κάνει να ερωτευτούν ο ένας τον άλλο για να πάρει μια απίθανη τροπή η ιστορία. Ένα από τα καλύτερα δείγματα γραφής του σύγχρονου ευρωπαϊκού κινηματογράφου, στο "Μαζί ποτέ" ο Φατίχ Ακίν τολμά με μια πρωτότυπη ερωτική ιστορία αναμιγνύοντας χρώματα, μουσικές και κουλτούρες με ταιριαστό τρόπο.

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ

*Το αφιέρωμα δημοσιεύτηκε στο κινηματογραφικό portal www.sevenart.gr (16-2-11).