26 Απρ 2011

Βωβές ταινίες, η αρχή του κινηματογράφου

Αφορμή για το αφιέρωμα αυτό του SevenArt στάθηκε τόσο η διανομή της ολοκληρωμένης εκδοχής του "Metropolis" του Φριτς Λανγκ, εκ των σημαντικότερων ταινιών του παγκόσμιου κινηματογράφου, όσο και το δρώμενο που επιμελήθηκε στις αρχές του μήνα το Ινστιτούτο Γκαίτε στο οποίο λιγότερο γνωστές βωβές ταινίες ντύθηκαν με ζωντανή μουσική και προβλήθηκαν στο αθηναϊκό κοινό. Άλλο που δεν ήθελα, λοιπόν, να πάρω τηλέφωνο τον Δηράκη και να του πω τη σκέψη μου, να μιλήσω και με τον Πετιμεζά, την Ανίσσα και τη Στέλλα, ώστε ένα όσο το δυνατόν πιο αντιπροσωπευτικό αφιέρωμα στην αρχή του κινηματογράφου, το βωβό σινεμά, να παρουσιαστεί μπρος στα μάτια σου επί της οθόνης. Ένα βωβό σινεμά που ξεκίνησε από τα -φωτογραφικού τύπου- στατικά επίκαιρα των Ωγκύστ & Λουί Λυμιέρ στις 19 Μαρτίου του 1895 (Έξοδος από το εργοστάσιο), οι οποίοι και έκαναν την πρώτη δημόσια προβολή τους στις 28 Δεκεμβρίου του 1895 σε καφέ του Παρισιού (Η είσοδος του τρένου στο σταθμό). Ένα μόλις χρόνο μετά γύρισαν και τους πρώτους κωμικούς αυτοσχεδιασμούς τους (Ο ποτιστής που ποτίζεται). Τη σκυτάλη από τους αδελφούς Λυμιέρ την παίρνει ο Ζωρζ Μελιές που εξελίσσει τη σημασία του σινεμά όπως, επίσης, και η εγγλέζικη Σχολή του Μπράιτον (Τζωρτζ Σμιθ, Τζέιμς Ουίλλιαμσον), και Αμερικανοί και Γάλλοι πειραματιστές της νέας τέχνης (Έντουιν Πόρτερ). Όλοι τους τα έβαλαν με την εικόνα, ανακάλυψαν το μοντάζ, το ντεκουπάζ, τις γωνίες λήψης, τους τρόπους λήψης. Ο κινηματογράφος με αυτό τον τρόπο ξεκίνησε. Και επειδή δεν γράφω εδώ για να σου κάνω μάθημα σινεμά (φευ!), σε αφήνω να τσεκάρεις τις 20 πιο αντιπροσωπευτικές στιγμές του βωβού κινηματογράφου (στα σίγουρα υπάρχουν κι ακόμη είκοσι, μα δεν χωρούν όλες), όπως στις παρουσιάζει το SevenArt. Μέχρι που ήρθε εκείνος ο καταραμένος τραγουδιστής της τζαζ και έφερε τον ήχο το 1927 (Ο τραγουδιστής της Τζαζ, 88΄, Άλαν Κρόσλαντ), ο οποίος μέχρι το 1930 είχε σχεδόν εκλείψει την βωβή ταινία (από τότε συναντάται σποραδικά). Σου σημειώνω ότι η πλειονότητα των βωβών ταινιών, πλέον, προβάλλεται με μουσική επένδυση (η «μόδα» ντύνει και live αυτές τις ταινίες στις μέρες μας).

Νέστορας Πουλάκος poulakos@sevenart.gr


Ταξίδι στη Σελήνη (Ζωρζ Μελιές, 14΄, 1902)

Είναι η πρώτη ταινία, με τη σημερινή σημασία της λέξης, του παγκόσμιου κινηματογράφου. Άλλωστε, όπως σου ανέφερα και παραπάνω, ο Γάλλος κινηματογραφιστής των 555 ταινιών (κατά το imdb, μεταξύ 1896 και 1913), ο Ζωρζ Μελιές, εξέλιξε το μέσο όπως το παρέλαβε από τους Λυμιέρ. Το "Ταξίδι στη Σελήνη", διάρκειας κάτι λιγότερο των 14 λεπτών, είναι ταυτόχρονα και η πρώτη science fiction ταινία, στην οποία χρησιμοποιήθηκαν γραφικά, οπτικά εφέ, κινούμενα σχέδια, ιδιαίτερα σκηνικά. Βασίστηκε σε φουτουριστικά διηγήματα των Ζυλ Βερνέ και Χ.Τζ. Γουέλς (κυρίως), και αφηγείται τη συνεδρίαση και εν συνεχεία απόφαση μιας ομάδας αστρονόμων να ταξιδέψουν στο φεγγάρι με μια νέας τεχνολογίας κάψουλα. Εκεί, και ενώ στην αρχή μαγεύονται από το όλο σκηνικό, η συνεπακόλουθη επαφή τους με τους ντόπιους εξελίσσεται δυσάρεστα. Η επιστροφή στη Γη τους βρίσκει στη θάλασσα (η πιο εντυπωσιακή σκηνή της ταινίας). Η παραγωγή του Μελιές θεωρήθηκε επίτευγμα στην εποχή της. Δες την εδώ.

ΝΕΣΤΟΡΑΣ ΠΟΥΛΑΚΟΣ

Η μεγάλη ληστεία του τρένου (Έντουιν Πόρτερ, 12΄, 1903)

Η "Μεγάλη ληστεία του τρένου" είναι το πρώτο αφηγηματικό φιλμ και το πρώτο γουέστερν στην ιστορία, το οποίο λόγω της μεγάλης του επιτυχίας άνοιξε το δρόμο για την ανάδειξη του Γκίλμπερτ "Μπρόντσο Μπίλι" Άντερσον σε μεγάλο σταρ του είδους με συμμετοχή σε πολλές εκατοντάδες ταινίες γουέστερν. Η 12λεπτη ταινία του Έντουιν Πόρτερ περιγράφει την ιστορία μιας μεγάλης ληστείας τρένου, την επίθεση των ληστών στον σταθμάρχη και τον οδηγό, την ακινητοποίηση του τρένου, την άγρια καταλήστευση των επιβατών και την τελική αναμέτρηση με τους εκπροσώπους του νόμου. Ο Πόρτερ κάνει εδώ μια εισαγωγή στο "διαδοχικό μοντάζ" που τλειοποίησε στη συνέχεια ο Γκρίφιθ, με μια σειρά από γεγονότα που συμβαίνουν ταυτόχρονα αλλά σε διαφορετικό χώρο και οδηγούνται σε μια τελική "ένωση". Στην προκειμένη περίπτωση, τα γεγονότα είναι απ' τη μια η ληστεία κι απ' την άλλη ο χορός που έχουν στήσει οι άνθρωποι του νόμου με τις γυναίκες τους και η ένωση συντελείται στη σκηνή της μάχης μεταξύ τους. Η ιστορική σκηνή κατά την οποία ένας από τους ληστές πυροβολεί προς τους θεατές πρέπει να κατατρόμαξε αρκετούς από αυτούς και συνοδευόταν από ένα σημείωμα προς τους προβολατζήδες της εποχής ότι μπορούν να την προβάλουν είτε στην αρχή είτε στο τέλος της ταινίας κατά το δοκούν... Δες την εδώ.

ΓΙΑΝΝΗΣ ΔΗΡΑΚΗΣ

Μισαλλοδοξία (Ντ.Γ. Γκρίφιθ, 163΄, 1916)

Ο Γκρίφιθ θεωρείται ο «Θεός που έβγαλε τον κινηματογράφο από το χάος». Με τον αρμόζοντα σεβασμό ήρθε αντιμέτωπος με την νέα τέχνη της εποχής του, τον κινηματογράφο, και απογειώθηκε μαζί του. Η "Μισαλλοδοξία" είναι μια ταινία σπονδυλωτή, τέσσερις υποθέσεις που παρουσιάζονται παράλληλα, με κεντρικό θέμα τέσσερα αντιμαχόμενα ανθρώπινα συναισθήματα, την έχθρα και την μισαλλοδοξία από την μία και την αγάπη και την φιλανθρωπία από την άλλη, που εξακολουθούν να συγκρούονται στο πέρασμα των αιώνων. Τρία ιστορικά επεισόδια, η πτώση της Βαβυλώνας, τα πάθη του Χριστού και η νύχτα του Αγίου Βαρθολομαίου, και μια τέταρτη ιστορία, της διάσωσης ενός μελλοθανάτου, συμπορεύονται και συμπλέκονται σε ένα φιλμ που άλλοτε μοιάζει με επικών διαστάσεων δημιούργημα κι άλλοτε ένα συμπίλημα κιτς ασπρόμαυρων εικόνων. Μία ταινία του 1916, που κόστισε περίπου δύο εκατομμύρια δολάρια, προοίμιο στις δυνατότητες και στο μέλλον του Hollywood. Δες την εδώ.

ΣΤΕΛΛΑ ΧΑΙΡΕΤΗ

Το εργαστήρι του Δρ. Καλιγκάρι (Ρόμπερτ Βίνε, 71΄, 1920)

Ο Δρ. Καλιγκάρι, διευθυντής ψυχιατρείου, εμφανίζεται σε ένα τοπικό πανηγύρι παρουσιάζοντας μια εκπληκτική ατραξιόν, τον υπνοβάτη Τσέζαρε που προβλέπει το μέλλον. Από εκείνη τη στιγμή, μια σειρά από φόνους συγκλονίζουν την πόλη, πίσω από τους οποίους κρύβεται ο Καλιγκάρι, ο οποίος χρησιμοποιεί τον Τσέζαρε για τις σκοτεινές επιδιώξεις του. Το "Εργαστήρι του Δρ. Καλιγκάρι" του Ρόμπερτ Βίνε είναι η πρώτη ταινία του εξπρεσιονισμού, μια σκοτεινή και τρομακτική ιστορία, για πολλούς προφητική της παράνοιας του Ναζισμού και όλων των θηριωδιών που θα ακολουθούσαν. Τρομακτικές αντιθέσεις δυνατού φωτός και έντονων σκιών, παραμορφωτικές γωνίες λήψης, σουρεαλιστικά σκηνικά και υπερβολικές ερμηνείες στα όρια της παντομίμας, έντονο μακιγιάζ κι ο παρανοϊκός χαρακτήρας του Δρ. Καλιγκάρι, όλα τα στοιχεία συνθέτουν έναν εφιάλτη χωρίς τέλος που επιτίθεται στη λογική και εκφράζει τον πεσιμισμό της εποχής του μεσοπολέμου. Δες την εδώ.

ΓΙΑΝΝΗΣ ΔΗΡΑΚΗΣ

Η άμαξα φάντασμα (Βίκτορ Σιόστρομ, 93΄, 1921)

Συγκαταλέγεται ανάμεσα στις κορυφαίες ταινίες του σουηδικού κινηματογράφου. Είναι, επίσης, το καλύτερο δείγμα νουάρ, θριλερικού, μεταφυσικού κινηματογράφου της εποχής, που μπορεί να συγκριθεί μόνο με τον γερμανικό εξπρεσιονισμό. Τρεις χαμερπείς άνδρες, που μεθούν, παίζουν χαρτιά και τσακώνονται συνεχώς, προκαλούν έναν αρχαίο θρύλο, σύμφωνα με τον οποίο ο αμαρτωλός που θα πεθάνει τελευταίος μες στο έτος, οφείλει να οδηγήσει για ένα ολόκληρο χρόνο μια άμαξα φάντασμα που παίρνει τις ψυχές των νεκρών. Ο Σουηδός Βίκτορ Σιόστρομ εντυπωσίασε με αυτή την υποβλητική του δημιουργία, τόσο ώστε να συνεχίσει να γυρίζει ταινίες στο Χόλιγουντ -πια- μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1930. Άλλωστε, η "Άμαξα φάντασμα" ήταν πρωτοποριακή στην εποχή της και εξαιτίας της διπλοτυπίας που εφάρμοσε ο Σιόστρομ, της απεικόνισης δηλαδή δυο και τριών εικόνων η μία πάνω στην άλλη. Να σου τονίσω εδώ ότι τις δεκαετίες 1910-20 είχε δημιουργηθεί η περίφημη σκανδιναβική σχολή κινηματογράφου, που έβγαλε σκηνοθέτες όπως τον Σιόστρομ και τον Φιλανδό Μώριτζ Στίλλερ (με επίσης καριέρα στο Χόλιγουντ). Δες την εδώ.

ΝΕΣΤΟΡΑΣ ΠΟΥΛΑΚΟΣ

Οι τέσσερις ιππότες της αποκάλυψης (Ρεξ Ίνγκραμ, 132΄, 1921)

Ο πρώτος, ο αυθεντικός, ο μεγάλος γόης του κινηματογράφου, ο εραστής, ο αρρενωπός ηθοποιός που παραληρούσε κάθε γυναίκα, ήταν ο Ροδόλφο Βαλεντίνο, που πρόλαβε στα μόλις 31 του χρόνια να γυρίσει περί τις 40 ταινίες και να γίνει ο απόλυτος σταρ του βωβού κινηματογράφου. Ένας από τους πλέον χαρακτηριστικούς ρόλους του είναι σε αυτή την ταινία του Ρεξ Ίνγκραμ, αμερικανικής παραγωγής, που συνδυάζει το ρομαντικό ερωτικό δράμα με την παρακμή και τη σήψη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Μεταφέροντας στην οθόνη το ομώνυμο μυθιστόρημα του Ιμπάνεθ, ο Ίνγκραμ αφηγείται γλαφυρότατα το διαμελισμό μιας πλούσιας οικογένειας μετά το θάνατο του άνδρα-αφέντη, και τη φυγή της στην Ευρώπη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, στη Γαλλία και τη Γερμανία. Στο Παρίσι, ο Χούλιο που θέλει να γίνει ζωγράφος θα ερωτευτεί μια παντρεμένη γυναίκα, της οποίας ο άντρας τραυματίζεται στον πόλεμο. Εμπορική επιτυχία την εποχή εκείνη η ταινία, της οποίας μια ελάχιστα διαφορετική εκδοχή μπορείς να δεις σε παραγωγή του 1993. Δες την εδώ.

ΝΕΣΤΟΡΑΣ ΠΟΥΛΑΚΟΣ

Νοσφεράτου, μια συμφωνία τρόμου (Φ.Γ. Μουρνάου, 94΄, 1922)

Η ταινία "Νοσφεράτου" είναι ένα από τα καλύτερα δείγματα του γερμανικού εξπρεσιονισμού. Ο σκηνοθέτης της, Φρίντριχ Μουρνάου, αναπαριστά στη μεγάλη οθόνη το μύθο του κόμη Δράκουλα. Η ταινία θα πάρει το όνομα "Νοσφεράτου", αφού λόγω των πνευματικών δικαιωμάτων του ομώνυμου βιβλίου του Μπράμ Στόκερ, θα αποκλειστεί η χρήση του ονόματος «Δράκουλας». Η συμφωνία του τρόμου που οραματίστηκε ο Μουρνάου μοιάζει αρκετά αποτρόπαια, με τον Δράκουλα να είναι κάτι παραπάνω από φρικαλέος. Τα πολλά εξωτερικά γυρίσματα του ταξιδιού στα Καρπάθια Όρη και στον πύργο του κόμη ήταν κάτι πρωτόγνωρο για την εποχή. Το υποβλητικό κλίμα της ταινίας και οι φιγούρες της θα αποτελέσουν αρχέτυπο για τις ταινίες τρόμου, που για τις επόμενες δεκαετίες θα κυριαρχήσουν στις παραγωγές του Χόλιγουντ. Ο Δράκουλας θα έρθει από τα Καρπάθια στη Βρέμη για να φέρει μαζί του την πανούκλα και τον τρόμο στους κατοίκους της. Ο λόγος για το ταξίδι του γίνεται η γυναίκα του Χούτερ, που έκλεισε τα συμβόλαια για το σπίτι στη Βρέμη. Στην διαφοροποίηση του σεναρίου από τον Μουρνάου, ο Δράκουλας και μαζί του το κακό που συμβολίζει, πεθαίνει από το φως και γίνεται καπνός, για να ενταχθεί ακόμη ένα χαρακτηριστικό στην μυθολογία των βρικολάκων. Δες την εδώ.

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ
Ο Νανούκ του Βορρά (Ρόμπερτ Φλάερτι, 79΄, 1922)

Αυτό το ντοκιμαντέρ του Φλάερτι αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα της θεαματικής εξέλιξης των επίκαιρων των αρχών του 20ου αιώνα. Ουσιαστικά πρόκειται για το πρώτο σημαντικό ντοκιμαντέρ του κινηματογράφου, το οποίο άρεσε την εποχή εκείνη και κίνησε το ενδιαφέρον του κοινού, γιατί αποτύπωσε λεπτομερώς τη ζωή και την αγωνιώδη προσπάθεια επιβίωσης κάτω από αντίξοες συνθήκες μιας τυπικής οικογένειας Εσκιμώων. Ο Φλάερτι, δεινός ντοκιμαντερίστας στη συνέχεια, σε αυτή την πρώτη του σκηνοθετική δουλειά ακολούθησε επί ένα χρόνο την καθημερινότητα του Νανούκ και της οικογένειάς του στο βόρειο αρκτικό κύκλο όπου ζούσαν, πάνω από τον Καναδά. Το αποτέλεσμα της δουλειάς του ήταν ένα άρτιο δείγμα ταινίας τεκμηρίωσης, που έσκισε εισπρακτικά σε Η.Π.Α. και Γαλλία. Μάλιστα, λίγο καιρό πριν την προβολή του ντοκιμαντέρ στις αίθουσες ο Νανούκ και η οικογένειά του «χάθηκαν» σε μια χιονοθύελλα στην περιοχή που έμεναν. Δες την εδώ.

ΝΕΣΤΟΡΑΣ ΠΟΥΛΑΚΟΣ

Νιμπελούνγκεν, οι ιππότες της ομίχλης (Φριτς Λανγκ, 140΄(Α) / 129΄(Β), 1924)

Η επανέκδοση της αυθεντικής κόπιας της ταινίας "Metropolis" αποτέλεσε την αφορμή γι’ αυτό το αφιέρωμα του SevenArt στο βωβό κινηματογράφο. Ο Φριτς Λανγκ τρία χρόνια πριν σκηνοθετούσε την ταινία "Νιμπελούνγκεν", που αναφέρεται στην αντίστοιχη Ιλιάδα της γερμανικής φιλολογίας. Το "Νιμπελούνγκεν" σε αντίθεση με το "Metropolis" αποτέλεσε μεγάλη εμπορική επιτυχία, κάτι που εξηγεί και το γεγονός ότι οι Γερμανοί παραγωγοί επένδυσαν υπέρογκα χρηματικά ποσά στο "Metropolis". Για τα κοινά χαρακτηριστικά των δυο ταινιών μπορούμε να πούμε πως πρόκειται για ακριβές παραγωγές που πειραματίζονται με τα ειδικά εφέ και αποτελούν αφετηρίες για μεταγενέστερα είδη ταινιών. Αν στο "Metropolis" βλέπουμε στοιχεία που διατηρούνται σε ταινίες επιστημονικής φαντασίας, όπως στη σειρά ταινιών "Star Wars", αντίστοιχα μπορούμε να μιλήσουμε για το "Νιμπελούνγκεν" και για τους επίγονους του, όπως η τριλογία του "Lord of the Rings". Ο μύθος των Νιμπελούνγκεν, που είχε απασχολήσει κι άλλους καλλιτέχνες στο παρελθόν όπως τον Wagner στην όπερα "Το δακτυλίδι των Νιμπελούνγκεν", γίνεται το θέμα της ομώνυμης ταινίας του Λανγκ. Στην ταινία ο αμύθητος θησαυρός των Νιμπελούνγκεν φέρνει την κακοτυχία σε όποιον τον έχει στα χέρια του, καθώς είναι καταραμένος. Ανδρειωμένοι ιππότες, πριγκίπισσες που σαγηνεύουν, δράκοι και ξωτικά παρασύρουν στην δόξα και τον έρωτα, καταλήγοντας σε μάχες με ανυπολόγιστα θύματα και τον θάνατο. Ο Φριτς Λανγκ τη γύρισε σε δυο μέρη το 1924. Δες την εδώ.

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ

Θωρηκτό Ποτέμκιν (Σεργκέι Αϊζενστάιν, 75΄, 1925)

Στην εικοσαετή επέτειο της πρώτης ρωσικής επανάστασης του 1905 και μετά από παραγγελία του μπολσεβίκικου κόμματος, ο Σεργκέι Αϊζενστάιν γυρίζει τη δεύτερη ταινία του, το "Θωρηκτό Ποτέμκιν". Στην ταινία έχουμε δυο παγκόσμιες πρωτοτυπίες που την κατατάσσουν ως σήμερα μες στις καλύτερες όλων των εποχών. Πρώτα στο "Θωρηκτό Ποτέμκιν" έχουμε την πρώτη εφαρμογή του «δυναμικού μοντάζ» και του «μοντάζ των εντυπώσεων». Πιο απλά, δυναμικό είναι αφού ό,τι παρακολουθούμε στην οθόνη είναι σαν σφυροκόπημα σε ένταση και ταχύτητα, και εντυπώσεων αφού στην ταινία γίνεται πράξη η ακολουθία που έβαζε σαν όρο ο Αϊζενστάιν για τον κινηματογράφο, «από την εικόνα στο συναίσθημα και από εκεί στην ιδέα». Δεύτερη πρωτοτυπία είναι η αντικατάσταση του πρωταγωνιστή από το πλήθος που εισέρχεται δυναμικά στο προσκήνιο της ιστορίας μετά την Οκτωβριανή επανάσταση. Στην ιστορία, πρωταγωνιστές είναι οι ναύτες του Ποτέμκιν που εξεγείρονται για το άθλιο συσσίτιο τους αλλά και για να υποστηρίξουν την επανάσταση των εργατών, που φουντώνει σε όλη την ρωσική αυτοκρατορία. Η εξέγερση μεταφέρεται στην Οδησσό και ο τσαρικός στρατός πνίγει στο αίμα άντρες και γυναικόπαιδα. Η προτελευταία σκηνή της ταινίας, όταν οι λευκοφρουροί και οι Κοζάκοι πυροβολούν στο πλήθος είναι μια από τις καλύτερες σκηνές που έχουμε δει στη μεγάλη οθόνη. Δες την εδώ.

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ

Ο χρυσοθήρας (Τσαρλς Τσάπλιν, 95΄, 1925)

Κάτω από το λευκό σεντόνι που καλύπτει την επιφάνεια της Αλάσκας κρύβεται ένα μοναδικό δώρο για όποιον θαρραλέο έχει το σθένος να το αναζητήσει. Και ξαφνικά μέσα στο πλήθος των κατάκοπων διεκδικητών, ξεχωρίζει μια γνώριμη νευρική, μικροκαμωμένη φιγούρα. Ο Σαρλώ με όπλο του την αθωότητα και την αστείρευτη αισιοδοξία του, βάζει μπρος για τη μεγάλη περιπέτεια. Φτάνοντας στην αφιλόξενη Αλάσκα και προτού καν αρχίσει το κυνήγι του θησαυρού, θα βρεθεί αντιμέτωπος με το αβάσταχτο κρύο, την πείνα - λύνει το γρίφο της έλλειψης τροφής μαγειρεύοντας μια μπότα - και δύο αδίστακτους τυχοδιώκτες, με τους οποίους θα αναγκαστεί να μοιραστεί το ίδιο κατάλυμα. Οι κακουχίες, που ποτέ δεν πτόησαν τον Ανθρωπάκο, δεν θα καταφέρουν να σταθούν εμπόδιο στο δρόμο του ούτε αυτή τη φορά. Ο ήρωας μας θα επιστρέψει νικητής για να δεχτεί ένα ακόμη έπαθλο, ακόμα σημαντικότερο από το πρώτο. Η ταινία "Ο Χρυσοθήρας" που προβλήθηκε την ίδια χρονιά με το "Θωρηκτό Ποτέμκιν", αποτελεί σταθμό στην ιστορία του βωβού κινηματογράφου και ήταν μια από τις αγαπημένες του ίδιου του Τσάρλι Τσάπλιν. Δες την εδώ.

ΑΝΙΣΣΑ ΧΑΣΙΜ

Το φάντασμα της όπερας (Ρούπερτ Τζούλιαν, 93΄, 1925)

Στα δαιδαλώδη υπόγεια της επιβλητικής γαλλικής όπερας ζει ένα μυστηριώδες πλάσμα που η φήμη του το αφήνει να αιωρείται μετέωρο ανάμεσα στο μυθικό και το ανθρώπινο. Ο Έρικ, ο ταλαντούχος μουσικός με το παραμορφωμένο πρόσωπο, εξωθούμενος από το μίσος των ανθρώπων και την προκατάληψη, έχει καταδικάσει τον εαυτό του σε μια αιώνια εξορία. Το τελευταίο ανθρώπινο συναίσθημα που θα καταφέρει να διαπεράσει τα τείχη της φυλακής του και να φτάσει μέχρι αυτόν, με σκοπό να τον γλιτώσει από τη λήθη θυμίζοντας του ότι είναι ακόμα ζωντανός, είναι εκείνο που τελικά θα τον οδηγήσει στο θάνατο. Το πάθος του για την Κριστίν, τη νεαρή σοπράνο με την αγγελική φωνή, θα αποδειχτεί δυνατότερο από την ίδια την ανάγκη για ζωή. Η ταινία του Τζούλιαν είναι η πιο πιστή μεταφορά του ομώνυμου βιβλίου του Γκαστόν Λερού, που έχει διασκευαστεί και μεταφερθεί στο σινεμά από πληθώρα σκηνοθετών. Η αξία του φιλμ ανεβαίνει σημαντικά έτσι και στα θετικά του προσμετρήσει κανείς το γεγονός ότι η σκηνή του χορού είναι η πρώτη απόπειρα προσθήκης χρώματος στην ιστορία του σινεμά. Δες την εδώ.

ΑΝΙΣΣΑ ΧΑΣΙΜ

Ο στρατηγός (Μπάστερ Κήτον, 107΄, 1927)

Ο Τζόνυ είναι πρόθυμος να θυσιαστεί για δύο πράγματα: για το τρένο του, τον Στρατηγό, και την αρραβωνιαστικιά του. Όταν ο αμερικανικός εμφύλιος ξεκινά και ο Τζόνυ τρέχει να καταταγεί, του ανακοινώνουν ότι κρίθηκε ακατάλληλος για το μέτωπο και του ζητούν να υπηρετήσει στο στρατό σαν μηχανικός τρένων. Η αγαπημένη του Άναμπελ απογοητευμένη με την αποτυχία του, επιβιβάζεται στον Στρατηγό και ετοιμάζεται να τον εγκαταλείψει. Στα μισά του δρόμου μια ομάδα κατασκόπων, που προέρχεται από το αντίπαλο στρατόπεδο των Βορείων, καταλαμβάνει το τρένο και απαγάγει την Άναμπελ. Είναι η στιγμή που ο Τζόνυ ξεκινά έναν υπεράνθρωπο αγώνα δρόμου προκειμένου να σώσει τις δύο του μεγάλες αγάπες. Η ιστορία που κουβαλά μαζί της αυτή η πολύ ξεχωριστή κωμωδία του Μπάστερ Κήτον, η οποία βασίζεται σε πραγματικό περιστατικό της εποχής, είναι μάλλον δυσάρεστη. Το κόστος των γυρισμάτων ξεπέρασε κατά πολύ το αναμενόμενο - θεωρείται μια από τις ακριβότερες παραγωγές της εποχής της - και στέρησε από τον Κήτον το αποκλειστικό δικαίωμα, που κατείχε μέχρι τότε, να ελέγχει σχεδόν εξ ολοκλήρου τα οικονομικά των ταινιών του. Δες την εδώ.

ΑΝΙΣΣΑ ΧΑΣΙΜ

Φτερά (Γουίλλιαμ Γουέλλμαν, 139΄, 1927)

Μια απλοϊκή, τυπική χολιγουντιανή ταινία έμεινε στην ιστορία του βωβού κινηματογράφου για ένα και μόνο λόγο: είναι η μοναδική βωβή ταινία που κέρδισε Όσκαρ Καλύτερης Ταινίας το 1929, όταν και πρωτοξεκίνησε ο θεσμός της Αμερικανικής Ακαδημίας στο Λος Άντζελες. Έκτοτε, βέβαια, προτιμήθηκαν παραγωγές με ήχο. Κέρδισε, επίσης, και Όσκαρ Οπτικών Εφέ μια και οι σκηνές των αερομαχιών της ήταν ιδιαίτερα εντυπωσιακές και καλοφτιαγμένες για την εποχή. Η παραγωγή της ταινίας του Γουίλλιαμ Γουέλλμαν ήταν ιδιαίτερα δαπανηρή. Για την ταμπακέρα, η ιστορία μιλάει για δυο πιλότους της αμερικανικής αεροπορίας, που λαμβάνουν μέρος στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ο ένας είναι πλούσιος, ο άλλος προέρχεται από τη μεσαία τάξη, και οι δυο όμως αγαπούν την ίδια γυναίκα. Δες την εδώ.

ΝΕΣΤΟΡΑΣ ΠΟΥΛΑΚΟΣ

Το πάθος της Ζαν Ντ’ Αρκ (Καρλ Θέοντορ Ντράγιερ, 110΄, 1928)

Ατμοσφαιρικό, αφαιρετικό και πιστό ιστορικά προτραίτο της Ιωάννας της Λωραίνης, από τον σπουδαίο Δανό σκηνοθέτη Καρλ Ντράγιερ, έναν από τους χαρακτηριστικότερους εκπροσώπους του υπερβατικού ύφους στον κινηματογράφο. Με συνεχή γκρο πλάνα και σχεδόν μηδέν ντεκόρ, με τους ηθοποιούς αμακιγιάριστους και με ιδιαίτερη προσοχή στους μεσότιτλους προκειμένου να αποδοθεί η ιστορική αλήθεια της δίκης της Ζαν Ντ' Αρκ, ο Ντράγιερ σκηνοθέτησε μια αληθινά συγκλονιστική ταινία στην οποία η λιτή σε σχέση με αυτές των διωκτών της αλλά ιδιαίτερα παθιασμένη ερμηνεία της Μαρία Φαλκονέτι υπερνικά την απόλυτη σιωπή και εμπνέει ακραία συναισθήματα αλληλλεγγύης στο θεατή. Το "Πάθος της Ζαν Ντ' Αρκ" παρουσιάζει τη δίκη, τα βασανιστήρια και τελικά την εκτέλεση (στην πυρά) της εθνικής Αγίας των Γάλλων. Δεν ευτύχησε εμπορικά και δέχτηκε επιθέσεις λογοκρισίας απ' τους Ναζί και την εκκλησία της Γαλλίας, ενέπνευσε όμως πολλούς μεταγενέστερους κινηματογραφιστές και ακόμα και σήμερα θεωρείται ένα από τα κορυφαία αριστουργήματα από την αρχή του κινηματογράφου και ίσως η τελευταία μεγάλη των βωβών. Δες την εδώ.

ΓΙΑΝΝΗΣ ΔΗΡΑΚΗΣ

Ένας Ανδαλουσιανός σκύλος (Λουί Μπουνιουέλ. 16΄, 1929)

Πατριάρχης, πάπας, αυτοκράτορας, είναι μερικά από τα επίθετα που κοσμούν τις κριτικές για τη σχέση του Μπουνιουέλ με τον σουρεαλισμό. Εμείς, πιστοί στο αντιεξουσιαστικό πνεύμα του σκηνοθέτη, θα κλέψουμε τη μεγαλομανή ατάκα του Σαλβαντόρ Νταλί, «ο σουρεαλισμός είμαι εγώ», για να πούμε πως στον κινηματογράφο ο σουρεαλισμός είναι ο Λουί Μπουνιουέλ. Στην πρώτη του ταινία, "Ένας Ανδαλουσιανός σκύλος", για το μόνο για το οποίο είμαστε βέβαιοι στα δεκαέξι λεπτά της, είναι πως δεν βλέπουμε σκύλους και μάλιστα Ανδαλουσιανούς. Ο Μπουνιουέλ σε αυτή την ταινία, όπως και στις δυο επόμενες του "Η χρυσή εποχή" και "Γη χωρίς ψωμί", θα προσπαθήσει να κάνει κινηματογράφο το δόγμα των σουρεαλιστών που μιλά για «ένα ασυνείδητο, ψυχικό αυτοματισμό, ικανό να επιστρέψει στο μυαλό την πραγματική του λειτουργία, έξω από κάθε έλεγχο που επιβάλλει η λογική, η ηθικότητα ή η αισθητική». Οι επιρροές του από τις αναλύσεις του Φρόϋντ προφανείς, με το κινηματογραφικό φακό να συλλαμβάνει εξαιρετικά πρωτότυπες εικόνες που δεν έχουν καμία λογική συνέχεια. Το πλαίσιο που δρουν οι χαρακτήρες είναι ρεαλιστικό, ενώ τα κίνητρα και οι επιδιώξεις τους φαίνονται να μπλέκονται στα δίκτυα του ανορθολογικού, με το στόχαστρο της κριτικής να κεντράρει σε κάθε λογής συντηρητική αξία. Δες την εδώ.

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ

Ο άνθρωπος με την κινηματογραφική μηχανή (Τζίγκα Βερτόφ, 68΄, 1929)

Μπορεί ο μεγαλύτερος σκηνοθέτης της σοβιετικής κινηματογραφικής πρωτοπορίας να ήταν ο Αϊζενστάιν, ωστόσο θα είναι μεγάλη παράληψη να μην συμπεριληφθεί σε αυτό το αφιέρωμα ο Τζίγκα Βερτόφ. Για την επιρροή που άσκησε με το έργο του, ας αναφέρουμε μόνο πως ο ίδιος έγινε το όνομα της κινηματογραφικής ομάδας που ίδρυσε ο Ζαν-Λυκ Γκοντάρ. Στην ταινία του "O άνθρωπος με την κινηματογραφική μηχανή" βλέπουμε το μοντάζ να μεσουρανεί και η μια εικόνα να διαδέχεται την άλλη σα σε αγώνα δρόμου, παρουσιάζοντας μας τη νεότευκτη σοβιετική κοινωνία. Η αρχή της ταινίας είναι αποκαλυπτική, με το όραμα του σκηνοθέτη να αναλύεται στην εναντίωση του στον κινηματογράφο, που οπτικοποιεί τη λογοτεχνία ή προσομοιάζεται σε θεατρική παράσταση. Γι’ αυτό το λόγο το σενάριο πάει στα αζήτητα, και στο επίκεντρο έρχεται η ίδια η εικόνα και ο κινηματογραφικός φακός που την εντοπίζει. Στην ταινία, οι γωνίες των λήψεων φαίνονται ακόμη και σήμερα εντυπωσιακές με τη θεματική των εικόνων να διαμορφώνεται σε μεγάλο βαθμό από τον κυβοφουτουρισμό. Εικόνες σπάνιες, όπως η γέννηση ενός παιδιού ή εικόνες συνηθισμένες, όπως το ξύπνημα της πόλης και οι κάτοικοι της που τρέχουν για το μεροκάματο, γίνονται κομμάτια που συνθέτουν ένα πολύ όμορφο κινηματογραφικό παζλ. Ίσως, η πιο «σύγχρονη» ταινία του αφιερώματος. Δες την εδώ.

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ

Κινηματογράφος του Αφηρημένου: Συμφωνία διαγώνια (Βίκινγκ Έγκελινγκ, 7΄, 1924)

Η πλέον χαρακτηριστική ταινία του αφηρημένου κινηματογράφου, αυτής της τάσης της αβάν γκαρντ που κυριάρχησε στο Βερολίνο και το Παρίσι τη δεκαετία του 1920. Ποιητές, ζωγράφοι και λοιποί εικαστικοί καλλιτέχνες πειραματίστηκαν με την εικόνα, κινούμενοι στα όρια του ντανταϊσμού, όντας επίσης πολύ κοντά και με τους κυβοφουτουριστές. Κινούμενα σχέδια, γεωμετρικές φόρμες, μπόλικες γραμμές, κύκλοι, σχήματα και σχηματισμοί ήταν τα συνήθη «εργαλεία» των καλλιτεχνών του αφηρημένου. Κάτι που είναι εντελώς εμφανές στη "Συμφωνία διαγώνια" του Σουηδού Έγκελινγκ, καλλιτέχνη που έδρασε στο Βερολίνο. Μάλιστα αποτελεί και τη μοναδική του κινηματογραφική απόπειρα. Άλλη σημαντική ταινία του είδους είναι το κάπως ντοκιμαντερίστικο "Βερολίνο, η συμφωνία μιας μεγαλούπολης" (65΄, 1927) του πιο παραγωγικού Γερμανού Βάλτερ Ρούτμαν. Αυτοί οι δυο καλλιτέχνες μαζί με τον Χανς Ρίχτερ και κάποιους Γάλλους ήταν οι κυριότεροι εκπρόσωποι του αφηρημένου, ενός ρεύματος που απαρνήθηκε κατά τα λοιπά την αφήγηση, την πλοκή, αποστρεφόμενη το καθιερωμένο, εμπορικό σινεμά. Δες την εδώ.

ΝΕΣΤΟΡΑΣ ΠΟΥΛΑΚΟΣ

Κινηματογράφος του Σουρεαλισμού: Το κοχύλι και ο καλόγερος (Ζερμαίν Ντυλάκ, 41΄, 1928)

Σουρεαλισμός και κινηματογράφος, ένα καλλιτεχνικό ρεύμα και μια νέα τέχνη κάνουν μαζί τα πρώτα τους βήματα, με τις ταινίες των σουρεαλιστών να είναι κάτι παραπάνω από ανατρεπτικές. Κινηματογραφιστές όπως ο Μαρσέλ Ντυσάμπ με την ταινία του "Anemic" ή οι μικρού μήκους ταινίες του διάσημου για το πρωτοποριακό του έργο στη φωτογραφία Μαν Ρέυ, είναι καλλιτέχνες που μοιράζονται το πάθος για τον σουρεαλισμό και θέλουν να καταλύσουν κάθε ηθικό ενδοιασμό του κοινού. Ονόματα όπως της Ζερμαίν Ντυλάκ και του Ζαν Κοκτώ ή του σπουδαιότερου όλων Μπουνιουέλ, γίνονται συνώνυμα του πειραματισμού στην έβδομη τέχνη. Και αφού θα μιλήσουμε για μια ταινία, ας παρουσιάσουμε εκείνη της Ντυλάκ, "Το κοχύλι και ο καλόγερος". Σε σενάριο του Αντονίν Αρτώ, όπως στον "Ανδαλουσιανό σκύλο" έτσι και στην ταινία της Ντυλάκ, το βασικό θέμα της ταινίας είναι οι σεξουαλικές παρορμήσεις μέσα από την φροϋδική ανάλυση. Ένας καλόγερος στη διάρκεια της ταινίας, προσπαθεί επίμονα να προσεγγίσει μια γυναίκα. Ενδεικτικό του κλίματος που επικρατούσε στις τάξεις των σουρεαλιστών είναι η διακοπή της πρώτης προβολής της ταινίας μετά από υβριστικά σχόλια των θεατών στη σκηνοθέτρια : Τα φώτα άναψαν και τότε έκπληκτοι όλοι διαπίστωσαν πως αυτός που αποκάλεσε αγελάδα την Ντυλάκ ήταν ο Αρτώ. Δες την εδώ.

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ

Κινηματογράφος του Ιμπρεσιονισμού: Προμηθέας τραπεζίτης (Μαρσέλ Λ’ Ερμπιέ, 16΄, 1921)

Οι καλλιτέχνες του ιμπρεσιονισμού αναπτύχθηκαν στο Παρίσι το δεύτερο μισό της δεκαετίας του 1910 με σκοπό να απαλλάξουν την τέχνη, και δη τον κινηματογράφο από κάθε μορφής φιοριτούρα, δηλαδή λογοτεχνική, θεατρική, αφηγηματική λεπτομέρεια. Αυτή η τάση της πρωτοπορίας, της αβάν γκαρντ, ήθελε να διώξει μακριά την ιστορία από την τέχνη του κινηματογράφου και να της δώσει μια περισσότερο αφαιρετική χροιά. Έκανε, όμως, τις υποχωρήσεις της και αποδέχτηκε ιστορίες πιο μελοδραματικές, που και πάλι όμως δεν συμβάδιζαν με τις επιταγές του καθιερωμένου σινεμά. Μια τέτοια περίπτωση είναι ο "Προμηθέας τραπεζίτης" του Μαρσέλ Λ’ Ερμπιέ, ο οποίος σε μια ελεύθερη απόδοση της τραγωδίας του Αισχύλου ανέπτυξε με ιδιαίτερα παραστατικό τρόπο την τραγωδία ενός μεγαλοτραπεζίτη που τον έχει απορροφήσει η δουλειά του και το χρήμα. Και έτσι δεν «βλέπει» την ιδιωτική του ζωή να καταρρέει, τη γυναίκα του να τον εγκαταλείπει, τους φίλους του να απομακρύνονται από αυτόν. Σημαντικοί εκπρόσωποι του ιμπρεσιονισμού πλην του Λ’ Ερμπιέ ήταν η Ζερμαίν Ντυλάκ, ο Αμπέλ Γκανς, ο Ζαν Επστάιν.

ΝΕΣΤΟΡΑΣ ΠΟΥΛΑΚΟΣ

*To αφιέρωμα δημοσιεύτηκε στο κινηματογραφικό portal www.sevenart.gr (18-4-2011).