20 Ιουν 2011

Μπέλα Ταρ, Στο τέλος του κόσμου (του)

Του Νέστορα Πουλάκου
poulakos@sevenart.gr


Καθώς έβγαινα από το Τριανόν την Τετάρτη το απόγευμα, συνάδελφος με ρώτησε πώς μου φάνηκε ο Ταρ. Εντελώς αυθόρμητα, του απάντησα ότι είναι ένας σπουδαίος κινηματογραφιστής, με αξεπέραστο έργο (το εννοώ εκατό τοις εκατός αυτό), αλλά δυστυχώς τον βλέπουμε για τελευταία φορά.

Αυτή η -κάπως- απόκοσμη ατάκα μου, με ταρακούνησε όταν την καλοσκέφτηκα στη συνέχεια. Την πίστευα όμως. Καθότι όντως συγκλονίστηκα όταν στην κατάμεστη αίθουσα του Τριανόν (από κινηματογραφιστές, φοιτητές και σινεφίλ) παρατηρούσα έναν χαμηλότονο άνθρωπο, εντελώς καταβεβλημένο, που δεν είχε όρεξη για πολλά πολλά, παρά μόνο για τα ήδη δεδομένα του. Ο Μπέλα Ταρ σου έλεγε στη μούρη «αυτός είμαι, αυτά έχω κάνει, πάμε παρακάτω τώρα».

Αυτή η επίμονη εμμονή του, ότι δηλαδή ο κινηματογράφος έχει τελειώσει για τον ίδιο μόλις στα 56 του, με 9 ταινίες μεγάλου μήκους, 4 μικρού, ένα ντοκιμαντέρ και μια τηλεταινία, πραγματικά σε κάνει να απορείς αλλά και σε συγκινεί. Γι’ αυτό άλλωστε, το δυνατό παρατεταμένο χειροκρότημα τάραξε την αίθουσα του Τριανόν, και μας σήκωσε όλους όρθιους.

Κι όχι επειδή τελειώνει η καριέρα του, αλλά να, ο Μπέλα Ταρ είναι ένας πολύ σημαντικός σκηνοθέτης, με το έργο του να έχει επηρεάσει όχι μόνο τον Γκας Βαν Σαντ (όπως είναι γνωστό) αλλά κι ένα σωρό κινηματογραφιστές σε όλο τον κόσμο. Είναι ο ίδιος μια σχολή από μόνος του, ξέρεις, κάτι το οποίο παραδέχθηκε δίχως έπαρση στο προχθεσινό masterclass που παραχώρησε στα πλαίσια του 3ήμερου αφιερώματος στο έργο του, και το οποίο διοργάνωσε η εταιρεία διανομής New Star Films.

Ο Μπέλα Ταρ ήρθε ξανά στην Ελλάδα (αν μετράω σωστά είναι η τρίτη φορά) για να πει «αντίο» σε ένα φανατικό κοινό που τον στηρίζει (και για να λέω το σωστό, και σε έναν επαγγελματία διανομέα που τον έχει πιστέψει). Τα μεγάλα μακρόσυρτα πλάνα του, η ασπρόμαυρη φωτογραφία του, η υποβλητική μουσική (του Μίχαηλ Βιγκ), τα ολιγόλογα αλλά αρκούντως φιλοσοφημένα σενάρια του (σε συνεργασία με τον συγγραφέα Λάζλο Κραζναχορκάι), οι όμορφα άσχημοι χαρακτήρες του, είναι αυτά που σου μένουν από τις ταινίες του Μπέλα Ταρ.

Άλλωστε, όπως και στην τελευταία του ταινία, "Το άλογο του Τορίνο", που λατρεύτηκε στη Μπερλινάλε και, ως συνήθως, αντιμετωπίστηκε με δυσπιστία στην πατρίδα του, την Ουγγαρία (όπου δεν είναι ούτε δημοφιλής, ούτε αγαπητός ιδιαίτερα, ειδικότερα στους συναδέλφους του), το σκοτάδι κυριεύει τα πάντα, οι κραυγές παίρνουν τη θέση της σιωπής, οι άνεμοι λυσσομανάνε και οι χτύποι και οι θόρυβοι προμηνύουν το τέλος του κόσμου ή μιας άσχημης ανθρωπότητας γεμάτης κακία, μίσος, επιθετικότητα. Το φως εξατμίζεται, και ο άνθρωπος είναι παραδομένος στο έλεος του Θεού.

Μετά από αυτή την ταινία, και το τέλος που έχει, τι άλλο άραγε μπορείς να γυρίσεις;

Σημείωση Ι: Το 2004, ο Μπέλα Ταρ συμμετείχε στην ευρωπαϊκή σπονδυλωτή ταινία "Visions of Europe". To 5λεπτο "Prologue" του είναι τόσο καίριο, αληθινό, επίκαιρο, μελλοντολογικό. Εντέλει, διαχρονικό. Μπορείς να το δεις εδώ.

Σημείωση ΙΙ: Αναβλήθηκε η αποψινή προβολή-έπος -450 λεπτών- του θρυλικού "Satantango" (πιο πιτσιρικάς το έβλεπα και το ξαναέβλεπα, μαζί με το "Berlin Alexanderplatz" του Φασμπίντερ). Η προβολή του μετατέθηκε για την επόμενη εβδομάδα. Σου συνιστώ να μην το χάσεις.

Σου γράφω λίγα λόγια για τρεις ταινίες του Μπέλα Ταρ που έχω αγαπήσει:

Κολαστήριο (1988)

Ή αλλιώς, η κόλαση ενός άντρα μόνου. Η μόνη παρηγοριά του σιωπηλού και απεγνωσμένου Καρέρ είναι η θαλπωρή του μπαρ Τιτανικός, και η όμορφη τραγουδίστρια του. Την οποία και ερωτεύεται με πάθος, παρά το γεγονός ότι είναι παντρεμένη. Ο καιρός είναι βροχερός, η ατμόσφαιρα μουντή, και η απονενοημένη πράξη έρχεται. Στα όρια του φιλμ νουάρ βρίσκεται το "Κολαστήριο", με τον Μπέλα Ταρ να κινείται μεταξύ του υπαρξιακού δράματος και της ιστορίας μυστηρίου. Το σίγουρο είναι ότι απέδωσε εκπληκτικά την ανθρώπινη μοναξιά. Ένα ολόκληρο μεγαλείο ορθώνεται ξαφνικά.

Οι αρμονίες του Βερκμάϊστερ (2000)

Χωριό της Κεντρικής Ευρώπης βρίσκεται σε αποσάθρωση. Οι κάτοικοι του είναι κυριευμένοι από μια έντονη ανησυχία για εξελίξεις που θα ανατρέψουν τη δεδομένη τάξη. Ένα τσίρκο που εγκαθίσταται στην κεντρική πλατεία, μόνο ταραχή, θλίψη και οργή φέρνει, παρά διασκέδαση. Ο αλαφροΐσκιωτος ταχυδρόμος Βαλούσκα παρατηρεί τα γεγονότα με μια σχετική αφέλεια και απορία. Η τελική έκρηξη θα είναι και τελειωτική. Σκοτεινιά, σαπίλα, αρρώστια, μελαγχολία. Αυτά καταβάλλουν τους ανθρώπους, και επικρατούν στο χωριό. Η αντιεξουσιαστική πνοή που δίνει στο λαό ο Μπέλα Ταρ, ανατρέπει κάθε είδους κατεστημένο. Ο φασισμός με την ελευθεριότητα διαθέτουν λεπτές ισορροπίες. Η πλέον πολιτική ταινία του Ούγγρου σκηνοθέτη, διαθέτει τη συγκλονιστική επίθεση στο νοσοκομείο του χωριού. Προκαλεί ρίγη.

Το άλογο του Τορίνο (2011)

Όταν ο Φρίντριχ Νίτσε έκλαψε για το άλογο που υπέφερε από τα χτυπήματα του αμαξά του, τότε κατέρρευσε και σε λίγο καιρό πέθανε. Μαζί του κατέρρευσε και η θεωρία του για την παντοδυναμία του ανθρώπου επί του συνόλου. Για το Θεό πάλι, ο άνθρωπος είναι ένα ακόμη στοιχείο του κόσμου. Ο Μπέλα Ταρ ενδιαφέρθηκε να μάθει τι απέγινε ο αμαξάς, σε αυτή την ιστορία. Εκείνος απομονωμένος μαζί με την κόρη του στην ξεχαρβαλωμένη φάρμα του, περιμένει το τέλος του. Το άλογο του τον εγκαταλείπει. Μια φαμίλια Τσιγγάνων τον περιγελά. Η φτώχεια τον καταβάλει. Και ένας φίλος του φλυαρεί ασκόπως. Και ο Θεός τον σκοτώνει. Έρχεται το σκοτάδι. Το τέλος του κόσμου. Μια νέα αρχή (;). Το χωριό σου θα νοσταλγήσεις, και τα χοντροκομμένα αστεία με τους φίλους σου θα ξαναθυμηθείς.

*Το κείμενο δημοσιεύτηκε στο κινηματογραφικό portal www.sevenart.gr (10-6-11).