25 Ιαν 2012

Θόδωρος Αγγελόπουλος [1935 - 2012]

Του Νέστορα Πουλάκου

Σήμερα το απόγευμα μιλούσα για τον Θόδωρο Αγγελόπουλο με τον σκηνοθέτη Γαβριήλ Τζάφκα. Βασικός ομιλητής στο τελευταίο ντοκιμαντέρ του (“Champions: Μια αστεία ιστορία” – στις αίθουσες από αυτή την Πέμπτη), προσκεκλημένος του στη χθεσινοβραδινή συζήτηση στην Ταινιοθήκη, όπου και ακυρώθηκε εντέλει (ο Αγγελόπουλος δήλωσε κώλυμα λόγω γυρισμάτων), του ζήτησα να σχολιάσει τα λεγόμενα του περί ανύπαρκτης κινηματογραφικής παιδείας: “Δεν σου απαντώ στην ερώτηση σου. Δεν το έκανα σε όλη την ταινία οπότε δεν θα θελα να το κάνω σε συνέντευξη".

Ο Θόδωρος Αγγελόπουλος "έφυγε" λίγη ώρα πριν, στο νοσοκομείο Metropolitan του Νέου Φαλήρου. Αργά το απόγευμα κυκλοφόρησαν ανεπιβεβαίωτες φήμες για το σοβαρό τραυματισμό του από διερχόμενο μοτοσικλετιστή (ειδικός φρουρός εκτός υπηρεσίας) στην περιοχή της Δραπετσώνας, όπου και πραγματοποιούσε τα γυρίσματα της τελευταίας του ταινίας “Η άλλη θάλασσα”, μια παραγωγή Ελλάδας, Ιταλίας, Τουρκίας, Κύπρου, Γαλλίας και Γερμανίας, με πρωταγωνιστή τον Τόνι Σερβίλο, και στο καστ πλειάδα γνωστών Ελλήνων ηθοποιών.

Εντέλει ο σοβαρός αυτός τραυματισμός ήταν θανάσιμος για τον 77χρονο σκηνοθέτη, τον σπουδαιότερο και σημαντικότερο κινηματογραφιστή του ελληνικού σινεμά (παχιά λόγια αλλά ειλικρινά, αληθινά…). Καθότι η παραπάνω απόκριση του Τζάφκα αντικατοπτρίζει και τον σεβασμό σύσσωμης της ντόπιας κινηματογραφικής κοινότητας. Ακόμη κι αν διαφωνούσες μαζί του για τη στάση του και τις απόψεις, τις ιδέες του, όσο και να μη σου άρεσαν οι ταινίες του, άλλωστε ο αγγελοπουλικός κινηματογράφος ήταν το σήμα κατατεθέν μιας εποχής που έχει περάσει ανεπιστρεπτί, δεν μπορείς να μην σκύψεις το κεφάλι και να παραδεχτείς αμίλητος τα εξής:

Το Χρυσό Λιοντάρι στο Φεστιβάλ Βενετίας για τον “Μεγαλέξαντρο” (και τα έξι βραβεία για το “Τοπίο στην Ομίχλη”), τον Χρυσό Φοίνικα και το Μεγάλο Βραβείο της Επιτροπής στο Φεστιβάλ Καννών για το “Μια αιωνιότητα και μια μέρα” και το “Βλέμμα του Οδυσσέα” αντίστοιχα (κι ακόμη πέντε βραβεία για άλλες ταινίες του), τα τέσσερα βραβεία στο Φεστιβάλ Βερολίνου, τις αναρίθμητες βραβεύσεις του στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης (του οποίου υπήρξε Πρόεδρος επί σειρά ετών), τις τιμές που του πρόσφερε η Ευρωπαϊκή Ακαδημία Κινηματογράφου, την αγάπη που του έδωσε απλόχερα ο ιαπωνικός λαός…

Ο Θόδωρος Αγγελόπουλος, γεννημένος το 1935 στην Αθήνα και γόνος αστικής οικογένειας, με σπουδές νομικής και κινηματογράφου στην Αθήνα και το Παρίσι, ήταν ένας από τους τελευταίους μεγάλους auteurs του ευρωπαϊκού κινηματογράφου (μαζί με τον Μικελάντζελο Αντονιόνι). Έκανε ένα λυρικό, ποιητικό σινεμά, μιλώντας για την πολιτική που ταλαιπώρησε τη γενιά του όσο τίποτε, και τις έννοιες της πατρίδας και της θρησκείας. Το άνοιγμα των συνόρων, η παγκοσμιοποίηση των κοινωνιών, το σιδηρούν παραπέτασμα και η πτώση του, και η θέση του ανθρώπου σε αυτό το χάος, τον απασχόλησε από την πρώτη του ταινία μέχρι την τελευταία, την ανολοκλήρωτη και μοιραία.

Αφού εγκατέλειψε γρήγορα την κριτική κινηματογράφου (μαζί με τον Βασίλη Ραφαηλίδη άνοιξαν το περιοδικό "Σύγχρονος Κινηματογράφος" όπου γαλουχήθηκε ο περιβόητος πια Νέος Ελληνικός Κινηματογράφος) και γύρισε τη μικρού μήκους “Εκπομπή”, με πρωταγωνιστή τον Νίκο Μαστοράκη, το 1968, προσπάθησε εν μέσω χούντας να ολοκληρώσει την πρώτη μεγάλου μήκους ταινία του. Η “Αναπαράσταση”, ένα αστυνομικό νουάρ που ανθρωπογεωγραφεί την επαρχία της εποχής (στα Γιάννενα διαδραματίζεται), τιμήθηκε με το βραβείο FIPRESCI στο Φεστιβάλ Βερολίνου. Με τις “Μέρες του ‘36” (1972) ανοίγει την Τριλογία της Ιστορίας, μεταβαίνοντας στην ολέθρια μεταξική δικτατορία.

Ο “Θίασος”, το 4ωρο έπος του που διατρέχει τα πάθη και τα δεινά της ελληνικής ιστορίας του 20ου αιώνα και ξεμπροστιάζει ήθη, πρόσωπα και καταστάσεις, είναι η δεύτερη ταινία της τριλογίας. Ταυτόχρονα θεωρείται μια από τις καλύτερες ταινίες του ελληνικού κινηματογράφου, κι από τις σημαντικότερες του παγκόσμιου σινεμά. Η τότε κυβέρνηση Καραμανλή τον πολέμησε, ο κόσμος έτρεξε στις αίθουσες (μισό εκατομμύριο θεατές), και ο Βέρνερ Χέρτζογκ του φιλούσε τα παπούτσια στο Φεστιβάλ Καννών 1975. Με τους “Κυνηγούς” του 1977 και την δριμεία κριτική του στη Δεξιά και Αριστερά της εποχής, μέσα από τις εμφύλιες εικόνες του παρελθόντος τους, κλείνει την Τριλογία του.

Πριν την αριστουργηματική Τριλογία της Σιωπής, ο Αγγελόπουλος γύρισε τον χρυσό “Μεγαλέξαντρο”, ένα έπος 3,5 ωρών που σε γυρίζει στην τραχιά και βίαιη Ελλάδα των αρχών του 20ου αιώνα. Τιμήθηκε με το Χρυσό Λιοντάρι του Φεστιβάλ Βενετίας. Και μετά είναι η δεκαετία του 1980 της απόλυτης αναγνώρισης: Στο “Ταξίδι στα Κύθηρα” (1984) με τους υπέροχους Μάνο Κατράκη, Διονύση Παπαγιαννόπουλο, Μαίρη Χρονοπούλου και Τζούλιο Μπρόντι, σιωπά η ιστορία… Στον “Μελισσοκόμο” (1986), με τον Μαρσέλο Μαστρογιάννι, σιωπά ο έρωτας… Και στο αγαπημένο μου “Τοπίο στην ομίχλη” (1988) σιωπά ο Θεός… Πέτρος Μάρκαρης, Θανάσης Βαλτινός, Τονίνο Γκουέρα γίνονται εφεξής οι πολύτιμοι συνεργάτες του στα διεισδυτικά σενάρια του, σημαντικοί αρωγοί στις προυστ-ικές ιστορίες του. Ακόμη, η Ελένη Καραΐνδρου στις μουσικές συνθέσεις, ο Γιώργος Αρβανίτης και ο Ανδρέας Σινάνος στη φωτογραφία, ο Διονύσης Φωτόπουλος στα σκηνικά, είναι οι μόνιμοι, διαχρονικοί συνεργάτες του.

Τη δεκαετία του 1990 έρχονται τα πολύ μεγάλα βραβεία και η καθολική αναγνώριση του ως ο σπουδαιότερος auteur του ελληνικού κινηματογράφου. “Το Μετέωρο Βήμα του Πελαργού” (1991), με τους Μαρσέλο Μαστρογιάννι και Ζαν Μορώ. “Το Βλέμμα του Οδυσσέα” (1995), με τους Χάρβει Καιτέλ, Έρλαντ Γιόζεφσον και Θανάση Βέγγο. “Μια αιωνιότητα και μια μέρα”, με τους Μπρούνο Γκαντζ και Ιζαμπέλ Ρενώ, και τον Χρυσό Φοίνικα του Φεστιβάλ Καννών να τον τιμάει συνοψίζοντας για όλα αυτά που προσφέρει δεκαετίες τώρα στο παγκόσμιο σινεμά.

Η τελευταία Τριλογία του, αυτή των αρχών του 21ου αιώνα, δεν ολοκληρώθηκε ποτέ. Το “Λιβάδι που δακρύζει”, όπου έχτισε και γκρέμισε ένα ολόκληρο χωριό στην περιοχή της Καστοριάς, και η “Σκόνη του Χρόνου”, που προβλήθηκε στο Φεστιβάλ Βερολίνου, δεν βρήκαν τον τρίτο cine-νοχο τους σε αυτή την τελική ανάβαση που επιχείρησε ο Θόδωρος Αγγελόπουλος. Η αγωνία του να βρει χρηματοδότες, η αποστροφή του γι’ αυτά που συμβαίνουν στην πατρίδα του τελευταίως (κι ενώ έχει ζήσει κατοχή, εμφύλιο, δικτατορίες, τη σκληρή Δεξιά και την “κουλτούρα” της Αριστεράς όλες αυτές τις δεκαετίες), το τραγικό, μοιραίο ατύχημα με τη μοτοσικλέτα που του στέρησε τη ζωή…

Τελευταία φορά τον είδα στην τελετή λήξης του 24ου Πανοράματος Ευρωπαϊκού Κινηματογράφου, τον περασμένο Οκτώβριο, όπου ήταν Πρόεδρος της Κριτικής Επιτροπής. Ήταν καταβεβλημένος αλλά ευθύς. Έδωσε το μεγάλο βραβείο στον αείμνηστο Ραούλ Ρουΐζ, τον αντάξιο του Χιλιανό auteur, τα έχωσε στους Ευρωπαίους, κριτίκαρε τους κυβερνώντες, κι έφυγε με το κεφάλι ψηλά.

Αντίο Τεό…

*Το κείμενο δημοσιεύτηκε στο κινηματογραφικό πόρταλ www.sevenart.gr (25-1-2012).