21 Απρ 2012

ΚΑΡΑΒΑΝ ΣΑΡΑΪ (1986)

Με το πρόσφατο αφιέρωμα της Ταινιοθήκης της Ελλάδας, επανήλθε στο προσκήνιο η “καυτή πατάτα” της ελληνικής Ιστορίας του 20ου αιώνα. Ο ελληνικός εμφύλιος, που ακολούθησε το τέλος της ναζιστικής, φασιστικής κατοχής, μεταξύ του ελληνικού και του δημοκρατικού στρατού, και φυσικά οι έντονες, αν όχι καθολικές επιπτώσεις του επί του κοινωνικού συνόλου, οι οποίες επέφεραν το “σχίσμα” που στιγμάτισε τη χώρα στο υπόλοιπο μισό του αιώνα. 

Φυσικό επακόλουθο ήταν να επηρεάσει το γεγονός και το ντόπιο σινεμά. Δεκάδες ταινίες μυθοπλασίας και ντοκιμαντέρ δημιουργήθηκαν, προβλήθηκαν, συζητήθηκαν, βραβεύτηκαν, έκαναν το γύρο του κόσμου, δίχασαν κι αυτές με τη σειρά τους. Όντως ένα αντιπροσωπευτικό δείγμα αυτής της φιλμογραφίας συμπεριλήφθηκε στο πρόσφατο αφιέρωμα Ο ελληνικός εμφύλιος στην οθόνη. Και κατά την προσωπική μου άποψη, η πλέον χαρακτηριστική ταινία του είδους είναι η πολυβραβευμένη “Καραβάν Σαράι” του Τάσου Ψαρρά. 

Το σημαντικότερο έργο του έμπειρου σκηνοθέτη Τάσου Ψαρρά ήταν η αριστοτεχνική περιγραφή του σκηνικού, και η ατόφια μεταφορά του πνεύματος της εποχής. Σκηνοθετώντας για την οθόνη το μυθιστόρημα του Λάζαρου Παυλίδη, ο Ψαρράς ντύνει την ταινία του με μια υποβλητική μουσική σύνθεση, αποτυπώνει την τραγωδία του λαού από τα χωράφια της επαρχίας στην προσφυγιά της Θεσσαλονίκης με κίτρινα και σκούρα χρώματα, μια έξυπνη επιλογή φωτογραφίας που συνάδει με την σκηνογραφία και τα κουστούμια που χρησιμοποιήθηκαν. 

Η ιστορία διαδραματίζεται στη Βόρεια Ελλάδα, και συγκεκριμένα στο κτίριο Καραβάν Σαράι, το οποίο στέγασε τους ξεριζωμένους της επαρχίας, μια κι έπρεπε “αναγκαστικά” να αδειάσουν τα χωριά τους για το φόβο συνεργασίας τους με τους “κομμουνιστές”. Να θυμίσω ό,τι αργότερα το κτίριο αποτέλεσε το δημαρχείο της πόλης, μέχρι και πριν δυο χρόνια. 

Ο Ψαρράς επικεντρώνεται στην ιστορία ενός αγρότη, πρόσφατα χήρου, που φεύγει άρον-άρον από το χωριό του, με τα παιδιά του. Μικρογραφία ολόκληρης της ελληνικής επικράτειας εκείνης της εποχής, το ερειπωμένο κτίριο του Καραβάν Σαράϊ συγκεντρώνει τον κάθε Έλληνα, με τον πόνο του. Τις ιστορίες του, το προσωπικό του δράμα, τα όνειρα και τις επιδιώξεις του, την αγωνία του για επιβίωση κι επάνοδο. 

Όπως κι ο ήρωας της ιστορίας, τον οποίο ερμηνεύει καταπληκτικά ο Θύμιος Καρακατσάνης, όλοι οι Έλληνες του Καραβάν Σαράϊ, και φυσικά όλοι οι πολίτες της χώρας τότε, βρισκόντουσαν στο μεταίχμιο, με ένα διαρκές “γιατί;” στο στόμα. Ακροβατώντας στη νέα ζωή, νοσταλγώντας αυτά που χάσανε οριστικά, και μελετώντας απεγνωσμένα όμως, με δυσαρέσκεια, σκοτεινιά, με τον ζόφο και την ήττα να κυριεύουν την ύπαρξη τους, την επόμενη κίνηση τους ώστε να ζήσουν. 

 Αυτός ο αγώνας ζωής μιας ολόκληρης γενιάς, αυτή η εικόνα μιας άλλης εποχής που πρέπει να αφήσουμε πίσω, μαθαίνοντας από αυτή στα σίγουρα, αποτελούν το δίδαγμα της ταινίας του Ψαρρά. Το δίδαγμα της Ιστορίας μας, ίσως. 

 *Τα παραπάνω κείμενα γράφτηκαν από τον Νέστορα Πουλάκο και δημοσιεύτηκαν στη στήλη Hellas Film για το κινηματογραφικό πόρταλ www.sevenart.gr, από τις 22 Φεβρουαρίου έως τις 14 Μαρτίου 2012.