4 Οκτ 2013

Persona


Του Νέστορα Πουλάκου 

Η κινηματογραφική μυσταγωγία της «Persona» απλώνεται για ένα ακόμη καλοκαίρι γύρω από τις θερινές αθηναϊκές αίθουσες. Τι κι αν έχει παιχτεί και ξαναπαιχτεί όλα αυτά τα χρόνια σε λέσχες, αφιερώματα και στη διανομή; Τι κι αν έχει μοιραστεί σε dvd από γνωστές και πανελλαδικής εμβέλειας εφημερίδες και περιοδικά; Από αυτή την Πέμπτη ξαναθυμόμαστε τη σουηδική «Persona» του Ίνγκμαρ Μπέργκμαν, αυτή την ταινία αίνιγμα της γυναικείας (;) ψυχοσύνθεσης. Το ίδιο κάνουμε κι εμείς στη στήλη SummerTime. Μην ξεχνάμε ότι βρισκόμαστε στη μέση της πλέον ταραχώδους δεκαετίας για το δυτικό, κι όχι μόνο, κόσμο. Η σεξουαλική απελευθέρωση βρίσκεται στο απόγειο της και η γυναικεία χειραφέτηση σε συνδυασμό με τη φεμινιστική έκρηξη διανύουν δρόμους αντοχής χωρίς επιστροφή. Ο Σουηδός σκηνοθέτης Ίνγκμαρ Μπέργκμαν ταγμένος πλήρως στο σινεμά του δημιουργού τοποθετεί τις μούσες του, Μπίμπι Άντερσον και Λιβ Ούλμαν, σε ένα ασφυκτικό κάδρο και τις σφυροκοπά επί μιάμιση σχεδόν ώρα. Στην υπόθεση συναντάμε: την ηθοποιό Ελίζαμπετ Βόγκλερ η οποία νοσηλεύεται αρχικά σε ψυχιατρική κλινική και στη συνέχεια ακολουθεί ένα πρόγραμμα αποκατάστασης της ψυχικής υγείας της στο εξοχικό της. Αιτία (ή αφορμή) είναι ο νευρικός κλονισμός που υπέστη στη διάρκεια της παράστασης της Ηλέκτρας, όπου πρωταγωνιστούσε με αποτέλεσμα να μείνει σε πλήρη αλαλία. Τη νοσοκόμα Άλμα, στην οποία ανατίθεται η κούρα αλλά και η αποκατάσταση της ψυχικής υγείας της Βόγκλερ. Στη συνέχεια οι δυο τους δένονται, γίνονται ένα, κάπως αναστρέφουν τους ρόλους τους και μεταμορφώνονται ως δυο πτυχές του ίδιου προσώπου (ή προσωπείου ή μάσκας). Ο Μπέργκμαν παραθέτει διάφορες σημαντικές σκηνές στη διάρκεια της ιστορίας από εκείνη την ταραγμένη δεκαετία. Η πιο αντιπροσωπευτική προέρχεται από τις τηλεοπτικές εικόνες της αυτοπυρπόλησης του βουδιστή μοναχού Κουάνγκ ως ένδειξη διαμαρτυρίας για τις πολιτικές της τότε κυβέρνησης του Νότιου Βιετνάμ (που υποστηριζόταν από τις ΗΠΑ). Ο Σουηδός σκηνοθέτης αντιπαραβάλει τη διεθνή πολιτική και κοινωνική σύγχυση με αυτήν που διατρέχει τις δυο πρωταγωνίστριες του: η μεν Βόγκλερ προσπαθεί μέσα από την αλαλία της να διαμαρτυρηθεί για τα ψυχικά, σωματικά και κοινωνικά δεινά που έχει υποστεί. Η δε Άλμα μέσα από τις εξιστορήσεις της διαμαρτύρεται για μια ζωή που έζησε άθελα της… Υπάρχουν σκηνές και δεδομένα στην ταινία του Μπέργκμαν που σοκάρουν για την εποχή: από τη μια η αρχή, το τέλος και οι ενδιάμεσες παραλλάξεις της οθόνης, εν είδει προετοιμασίας της κινηματογραφικής κόπιας λίγο πριν την προβολή της όπου ξεπροβάλλει συχνά ένα πέος. Μάλιστα, αυτές οι ολιγόλεπτες σκηνές φέρνουν στο νου τις προπολεμικές ταινίες των Νταλί – Μπουνιουέλ. Επίσης, πολλές από τις εξιστορήσεις της Άλμα (την ερμηνεύει θαυμάσια η Μπίμπι Άντερσον). Η πλέον γνωστή είναι η ερωτική συνεύρεση στην εξοχή, δυο αντρών και δυο γυναικών, και το πώς αυτή η ιδιότυπη τετράδα επιδιδόταν σε ένα λυσσασμένο έρωτα. Στη συνέχεια, σημειώνει η Άλμα, μένει (ανεπιθύμητα) έγκυος ενώ δεν… ξεχνάει ότι ήταν παντρεμένη, συνεχίζοντας κανονικά τη ζωή της με το σύζυγο της! Τέλος, ο ιδιαίτερος λεσβιασμός που αποτυπώνεται άλλοτε πλαγίως άλλοτε ευθέως, με κυριότερη πάντοτε τη βραδινή σκηνή στο δωμάτιο της Άλμα κατά την παραμονή των δυο γυναικών στο εξοχικό της Βόγκλερ, από τον Μπέργκμαν. Με άλλα λόγια ένας υφέρπων λεσβιασμός που αναδεικνύεται ως ο μόνος δρόμος εξιλέωσης, ψυχικής, σωματικής, σεξουαλικής και πρωτίστως κοινωνικής, για τις δυο γυναίκες. Τρυφερός, ευαίσθητος, παθιασμένος, οδυνηρός. Η θέαση της «Persona» είναι μια κινηματογραφική αντανάκλαση όλων όσων απασχολούν τον κάθε θεατή, ασχέτως αν ταυτίζεται ή όχι με τις δυο ηρωίδες. Το ίδιο ίσχυε και τότε για το δημιουργό της: ο Μπέργκμαν διάβασε μέσα στην «Persona» τον εαυτό του, το ψυχικό δισυπόστατο που τον κατέτρεχε, την εσωτερική παραζάλη που τον ταλαιπωρούσε. Μια κινηματογραφική αυτοψυχανάλυση υψηλού επιπέδου με άλλα λόγια, που πηγαίνει πολύ μακρύτερα αλλά και βαθύτερα το θεατή μια και πρόκειται για την καλλιτεχνική διαχρονία των πιο μύχιων συστατικών της σύγχρονης, σίγουρα δυτικής, ψυχικής νοημοσύνης.