21 Ιουν 2014

Ανθολογία σύγχρονης ισπανόφωνης ποίησης [Ανθολόγηση-μετάφραση: Άτη Σολέρτη, Vakxikon.gr 2014]


Toυ Τάσου Ψάρρη

Καλησπέρα σας, 

Αποδέχτηκα με ιδιαίτερη χαρά την πρόσκληση του Νέστορα Πουλάκου να μιλήσω στην παρουσίαση της Ανθολογίας Σύγχρονης Ισπανόφωνης Ποίησης από τις εκδόσεις Βακχικόν. Η αποδοχή της πρόσκλησης μου έδωσε την ευκαιρία να έρθω κοντά σε ένα παραγνωρισμένο κομμάτι της τέχνης, που είναι η σύγχρονη ποίηση, να συνομιλήσω με τους δημιουργούς μιας άλλης χώρας, να δω τον τρόπο με τον οποίο εκφράζουν οι ποιητές της εποχής μας τις ανησυχίες και τους προβληματισμούς τους. Είχα την ευτυχία να γίνω, έστω και για λίγο, γνώστης της αλήθειας τους, να αναζητήσω τη δική μου αλήθεια μέσω της δικής τους, να αφιερώσω στο βιβλίο στον χρόνο και την προσοχή που του αξίζει. Ήταν ίσως ο μόνος τρόπος να έρθω σε επαφή μαζί του, και πρέπει να το ομολογήσω, ο καλύτερος. Οι παρουσιάσεις, είτε συμμετέχει κανείς ως ομιλητής είτε ως ακροατής, είναι ίσως ο μόνος τρόπος να έρθουμε κοντά στις νέες εκδόσεις.

Γιατί να μιλήσουμε όμως για ένα λογοτεχνικό έργο από τη στιγμή που η τέχνη, και κυρίως η ποίηση, μιλάει από μόνη της; Τι έχουμε να πούμε εμείς παραπάνω από αυτό που λένε οι ίδιοι οι ποιητές ή από αυτό που αναδύεται από τις ίδιες του τις σελίδες; Η αλήθεια είναι ότι δεν έχουμε να πούμε κάτι ιδιαίτερο, ούτε να προσθέσουμε κάτι εκεί όπου καλό είναι να σωπαίνει κανείς και τη στιγμή που μόνο οι ίδιοι οι δημιουργοί θα έπρεπε να το κάνουν. Απλά, αυτό που κάνουμε είναι να προσφέρουμε στο έργο τους διαθλαστικούς φακούς που η ποίηση έχει ανάγκη, να τη βοηθήσουμε να διαχυθεί και να εξακοντίσει τις ακτίνες της. Επιδιώκουμε να συγχρονίσουμε τα νοήματά της με τα δικά μας, να εναρμονίσουμε τη δική της με τη δική μας πραγματικότητα, που είναι υποκειμενική αλλά γίνεται αντικειμενική με τη βοήθειά της, κι έτσι μας ενώνει και μας δείχνει τον δρόμο. Φιλοδοξούμε να εισχωρήσουμε μέσα της όχι για να την ερμηνεύσουμε, αλλά για να αφομοιώσουμε τις έννοιες και τις ερμηνείες της, κάτι που είναι διαφορετικό. Από αυτή την άποψη, η Ανθολογία Σύγχρονης Ισπανόφωνης Ποίησης σε επιλογή και μετάφραση Άτης Σολέρτη είναι ένα έργο που χρειάζεται και αξίζει να μιλήσουμε για αυτό. 

Παρ’ όλο που μια ανθολογία αποτελεί ένα έργο στο οποίο είναι δύσκολο να υπάρξει μια κοινή συνισταμένη, και παρά τις όποιες ιδιαιτερότητες που πάντα περιλαμβάνει η συγκέντρωση ενός ετερόκλητου υλικού όπως μας αναφέρει και η ίδια τη μεταφράστρια στην εισαγωγή, η παρούσα έκδοση φαίνεται να πατάει γερά στα πόδια της και να είναι καλά δομημένη. Το έργο διατρέχει μια ποικιλία από θεματικές που μπορεί να μην ταυτίζονται απόλυτα μεταξύ τους, ωστόσο συνδέονται όπως συνδέονται και τα βασικά συστατικά της ύπαρξης, τα οποία δεν θα μπορούσαν να είναι απομονωμένα το ένα από το άλλο: έρωτας, θάνατος, απώλεια, ευτυχία, μοναξιά, πίστη, μελαγχολία. Αυτά τα θέματα, αν συνδυαστούν σωστά, μπορούν να συνθέσουν μια ολοκληρωμένη αποτύπωση του εσωτερικού και εξωτερικού κόσμου, μια γνήσια και αντιπροσωπευτική εικόνα της ζωής, μια απελευθέρωση συναισθημάτων, ή ακόμα καλύτερα, μια δραπέτευση από τα συναισθήματα, όπως έγραψε ο μεγάλος Αμερικανός ποιητής Τόμας Στερνς Έλιοτ.

Στην παρούσα όμως ανθολογία υποβόσκει κι ένα πιο έντονο κοινό στοιχείο το οποίο αποτελεί δομικό συστατικό της ποίησης μιας εποχής στην οποία αυτό που υπάρχει δεν είναι αποδεκτό, δεν αρκεί, δεν μπορεί να δικαιολογηθεί με τα υπάρχοντα δεδομένα, ένα στοιχείο που μοιάζει να πέφτει σαν σκιά πάνω από τους στίχους και να κάνει όλο και πιο αισθητή την παρουσία του σελίδα τη σελίδα: το στοιχείο της αναζήτησης. Η αναζήτηση της πεζής καθημερινής αλήθειας (πχ Περιπλανήθηκα ανάμεσα στα παραθυρόφυλλα και τον ασβέστη), η αναζήτηση του ρομαντισμού (Ακολουθώ την άκρη των κυμάτων), η αναζήτηση του ορθού λόγου (Παίρνεις τον δρόμο προς κάθε απάντηση & Oι λέξεις είναι δρόμοι τεντωμένοι), η αναζήτηση της ματαιότητας και της ουτοπίας (Μετακινούμασταν χωρίς διάθεση να ταξιδέψουμε & Η εικόνα της αναζήτησης είναι υπερβολική), η θρησκευτική αναζήτηση (Ταξίδι πρώτης θέσης στον παράδεισο), η αναζήτηση της καταγωγής και της ρίζας (Άρχισε να διατρέχει στους άδειους δρόμους φωνάζοντάς σε Μάνα). Το συγκεκριμένο στοιχείο προσδίδει μια μεταβατικότητα στο έργο, αναγάγει τον λόγο σε όχημα αλλαγής, δικαιολογώντας με αυτόν τον τρόπο και την ίδια τη λειτουργία της ποίησης, που αποβλέπει σε αυτό ακριβώς, στην αλλαγή. 

Ως μεταφραστής, θα ήθελα να κάνω και κάποιες παρατηρήσεις για το μεταφραστικό κομμάτι του έργου, βασιζόμενες στα πρωτότυπα κείμενα.

Στη μετάφραση, για να υπάρξει ένα αξιόλογο αποτέλεσμα, η ταύτιση του μεταφραστή με τον συγγραφέα είναι απαραίτητη. Για να μπορέσει να αποδοθεί ένα έργο στη γλώσσα στόχος, ο μεταφραστής θα πρέπει να το αποδημήσει και να το ανασυνθέσει, να το δημιουργήσει ξανά πατώντας πάνω στα χνάρια του συγγραφέα. Αλλά για να το κάνει αυτό, θα πρέπει να προσεγγίσει τον συγγραφέα ως άτομο και δημιουργό, να διερευνήσει σχολαστικά το ψυχολογικό και υφολογικό του πλαίσιο, να συμμεριστεί τους προβληματισμούς του. Στην περίπτωση μιας ανθολογίας, κάτι τέτοιο είναι δύσκολο να συμβεί καθώς η ποικιλία των υφών και των τεχνοτροπιών δημιουργεί μια ανομοιογενή σύνθεση στην οποία πολλές φορές δεν είναι ευδιάκριτες οι τελικές επιδιώξεις. Στην παρούσα όμως έκδοση, αυτές οι δυσκολίες φαίνεται να έχουν μετριαστεί χάρη στην προσεγμένη επιλογή των ανθολογούμενων έργων, η οποία, όπως είπαμε, ακολουθεί μια σχεδόν κοινή προβληματική. Συν τοις άλλοις, η τελική εικόνα του μεταφράσματος υποδηλώνει μια σωστή προσέγγιση του κάθε ποιήματος, μια προσέγγιση που δεν ακολουθεί τη λογική της μαζικής ανάγνωσης αλλά μιας ξεχωριστής αξιολόγησης βασισμένης στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του κάθε ποιήματος. Η πρώτη λοιπόν εντύπωση είναι ότι ο στόχος του μεταφραστή εκπληρώνεται, κι ότι μέσω αυτού εξυπηρετείται και ο στόχος του έργου.

Η μεταφράστρια χρησιμοποιεί με μεθοδικότητα μια γκάμα από μεταφραστικά εργαλεία για να αποδώσει σωστά το ύφος και τα νοήματα. Για παράδειγμα, στο ποίημα Η Πέτρα, η  σύνταξη αντιστρέφεται προκειμένου να αναπαρασταθεί η μουσικότητα της κατάληξης που αποτελεί και την αισθητική ραχοκοκαλιά του ποιήματος. Κάτι αντίστοιχο συμβαίνει και με το ποίημα Ο θάνατος που λόγω της θεματικής του απαιτεί την επιλογή εκείνων των λέξεων που θα εξυπηρετήσουν μια βαθιά και σκοτεινή αισθητική, μια αισθητική με υψηλές απαιτήσεις. Η επιλογή των κατάλληλων λέξεων δεν αποδεικνύεται δίκοπο μαχαίρι για τη μεταφράστρια, η οποία διαχειρίζεται με προσοχή τις εναλλακτικές της. Για παράδειγμα, στο ποίημα Βιβλίο ανεστραμμένο προς έναν Θεό, η λέξη θέρος προτιμάται έναντι του καλοκαιριού, όπως και η λέξη εσπέρα έναντι του απογεύματος, προκειμένου να αποτυπωθεί η μελαγχολική και φιλοσοφική ατμόσφαιρα του πραγματικά εξαίσιου ποιήματος. Ομοίως, στο ποίημα Η μυστική ζωή των πετρών η λέξη κεραμοσκεπή προτιμάται έναντι της πιο πεζής στέγη. Η μεταφράστρια επίσης δεν γαντζώνεται από το πρωτότυπο κείμενο αλλά παίρνει τις ελευθερίες που θα της επιτρέψουν να παρουσιάσει ένα ποιοτικό αποτέλεσμα. Για παράδειγμα, στο ποίημα Ι της Ντέμπορα Αντόν Σοριάνο λαμβάνονται οι απαραίτητες αποστάσεις από τον ομοιοκατάληκτο στίχο προκειμένου να διατηρηθεί το ύφος και η αισθητική. 

Δεν ξέρω αν ισχύει αυτό που είπε ο Αμερικανός ποιητής Ρόμπερτ Φροστ ότι η ποίηση είναι αυτό που χάνεται στη μετάφραση, εκείνο όμως που αποκομίζει κανείς διαβάζοντας την παρούσα έκδοση είναι ότι δεν υπάρχει κάτι που να έχει χαθεί ή ότι αν έχει χαθεί κάτι, αυτό δεν επηρεάζει το τελικό αποτέλεσμα. Η παρούσα έκδοση μπορεί να μοιάζει σαν μια ταπεινή προσθήκη στο γιγάντιο σύνολο των εκδόσεων που έχουν βγει κατά καιρούς στα ελληνικά, και που τα περισσότερα συνωστίζονται στις αποθήκες, ή στην καλύτερη περίπτωση, στα ράφια των βιβλιοπωλείων. Αλλά δεν είναι. Πρόκειται για ένα πολύ ενδιαφέρον έργο, για ένα εργαλείο που μπορεί να μας ανοίξει τα μάτια, ένα μέσο γνώσης όχι τυποποιημένες και μασημένης, αλλά εσωτερικής, ένα μέσο προβληματισμού, που είναι απαραίτητος για τη διεκδίκηση του μέλλοντος. Αξίζουν συγχαρητήρια λοιπόν στον εκδότη, στον μεταφραστή και σε όσους συμμετείχαν στην σύλληψη και την υλοποίηση αυτής της ιδέας. 

Σας ευχαριστώ