20 Φεβ 2008

"Κείμενα : VΙΙ. Τσίρκας : Τότε και Τώρα (Οι Γυναίκες)" - Μαίρη Αλεξοπούλου

αδυναμία
ακάθαρτη αδυναμία
προϊόν του Σατανά
εκφυλισμός
χτηνωδία
σαπίλα
οι έμπειρες επικίνδυνες

Φράσεις που ο Στρατής Τσίρκας χρησιμοποιεί για να μιλήσει περί του σαρκικού έρωτα. Και: «Το ναδίρ, η απόλυτη εκμηδένιση, δεν είναι μύθος. Βρίσκεται όταν ξεπεράσεις την ντροπή. Μόνο να ξέρεις να μεταχειρίζεσαι καλά τούτο, κι έδειξε επάνω της.»


Έτσι μιλάει η Έμμη, μία από τις ηρωίδες της Τριλογίας του Τσίρκα, για τον έρωτα, το κορμί της και πώς το χρησιμοποιεί.

Το ένα και μοναδικό στοιχείο που χαρακτηρίζει τις γυναίκες των Ακυβέρνητων Πολιτειών και της Χαμένης Άνοιξης είναι το σώμα τους. Δύο δρόμοι μοιάζει να υπάρχουν: του έρωτα ή της μητρότητας. Οι δρόμοι αυτοί είναι όχι μόνο αλληλοαποκλειόμενοι αλλά και ικανοί να χαρακτηρίσουν και να τοποθετήσουν αξιολογικά την κάθε γυναίκα. Καλή ή κακιά, αγία ή πόρνη, ερωτικό ον ή μητέρα.

Η Έμμη παρουσιάζεται αρχικά ως η τέλειας ομορφιάς μούσα που αγαπάει τον Χαίλντερλινγκ, μεταλλάσσεται όμως γρήγορα σε όργανο στα χέρια της Λέσχης, ταπεινώνοντας το σώμα της, αφού το παραδίδει στον καθαρά σαρκικό έρωτα. Κλεισμένη σε μία έπαυλη, γυμνή, λάγνα, δεν κάνει τίποτε άλλο πέραν του να ζει για το σεξ, να ξυπνά και κοιμάται περιμένοντας τον εραστή της. Γίνεται δοχείο ηδονής των άλλων και δικής της. Είναι αυτό κατακριταίο; Για τον Μάνο, τον κεντρικό ήρωα του Τσίρκα, δεν υπάρχει αμφιβολία πως ναι. Η ελευθεριάζουσα Έμμη δεν είναι πια η μεθυστική γυναίκα, αλλά μία πόρνη, γκρεμίζεται από το βάραθρό της, απαλλάσοντας ταυτοχρόνως τον Μάνο από την πείνα του γι΄αυτήν. Εκείνο που την αποκαθιστά είναι η εντελώς αναπάντεχη μητρότητα, η οποία αποκαλύπτεται στον αναγνώστη μέσω μίας εξομολογητικής, άκρως αισθηματικής και απολογητικής επιστολής της Έμμης. Πώς μετατράπηκε αυτή η σεξουαλική δύναμη σε γαλήνια ύπαρξη που περιμένει τον αγαπημένο της -και όχι πια τον εραστή της- μικρή, ήσυχη και πειθήνια; Ένα παιδί μοιάζει να είναι ικανό να αφοπλίσει την Έμμη , κάνοντάς την ξανά αποδεκτή. Ο κύκλος κλείνει.

Η Φλώρα τώρα της Χαμένη Άνοιξης... Δεν μπορώ να ξέρω τί θα είχε κάνει ο Τσίρκας με τη Φλώρα. Εννοώ ότι μόνο υποθέσεις μπορούμε να κάνουμε σχετικά με το ποια συνέχεια θα είχε επιλέξει να δώσει στη ζωή της, αφού ο συγγραφέας δεν πρόλαβε να ολοκληρώσει την προγραμματισμένη, δεύτερη τριλογία του. Ωστόσο είναι πασιφανές ότι η Φλώρα και η Έμμη είναι ο ίδιος χαρακτήρας. Η ομορφιά, η διάχυτη σεξουαλικότητα και οι ελεύθερες σεξουαλικές σχέσεις τις ορίζουν απόλυτα. Μου κάνει εντύπωση το γεγονός ότι αν και ανάμεσα στα δύο έργα έχουν περάσει σχεδόν 15 χρόνια, αν και τοποθετούνται σε διαφορετικό γεωγραφικό και ιστορικό πλαίσιο, ο Τσίρκας πλάθει δυο πανομοιότυπες γυναίκες, τις οποίες απαξιώνει, κρινοντάς τες βάσει των ίδιων ακριβώς κριτηρίων. Δεν μπορούμε να ισχυριστούμε ότι πρόκειται για σύμπτωση, εφόσον μιλάμε για έναν τόσο σπουδαίο συγγραφέα.

Το μονοδιάστατο των γυναικών αυτών αποτελεί –κατά τη γνώμη μου και πάλι- μία αποτυχία του Τσίρκα, καθώς δεν τους επιτρέπει ποτέ να ξεφύγουν από τα χέρια του συγγραφέα, για να γίνουν πραγματικοί άνθρωποι. Μάλλον αποτελούν τυποποιημένα προσωπεία, σχεδόν καρικατούρες, παρά αληθινά πρόσωπα. Επιπλέον, αν λάβω υπόψη μου το ανοιχτό πνεύμα του Τσίρκα, είναι για μένα δυσεξήγητο το πόσο ξεκάθαρα απορρίπτει την Έμμη και τη Φλώρα, μόνο και μόνο επειδή επιλέγουν να υπάρξουν ως ερωτικά όντα που απολαμβάνουν τη συνουσία. Τις βλέπει ως καθαρά εγωκεντρικά, και άρα επικίνδυνα για το κοινό καλό, όντα; Θα τις απέρριπτε εξίσου εύκολα, αν ήταν άντρες;

Αντίβαρο της Έμμης και της Φλώρας αποτελεί η Αριάγνη, αλλά μόνο για να επικυρώσει την άποψη που προανέφερα. Η Αριάγνη είναι η τέλεια μητέρα. Έξυπνη, τρυφερή, δίκαιη, πιστή, με την ικανότητα να βλέπει και να ερμηνεύει τα πάντα με σαφήνεια και σοφία. Ο γάμος με τον άντρα της είναι τελειωμένος. Αυτή είναι δοσμένη στα παιδιά της. Ο Τσίρκας της επιτρέπει να είναι κρυφά ερωτευμένη με τον Γιούνες, τον αιγύπτιο γείτονα, αλλά ο έρωτας αυτός γεννήθηκε όχι λόγω κάποιας σεξουαλικής έλξης ή έστω κάποιας προσωπικής ανάγκης της Αριάγνης, αλλά επειδή ο Γιούνες ένα βράδυ έσωσε την Ουρανίτσα, την κόρη της Αριάγνης. Δηλαδή είναι και πάλι η μητέρα που ερωτεύεται. Ως μητέρα ερωτεύεται τον Γιούνες. Φυσικά ο Τσίρκας δεν προχωράει αυτή τη σχέση, αλλά ούτε καν αφήνει την Αριάγνη να φαντασιωθει στιγμές σεξουαλικής συνύπαρξης με τον Γιούνες. Πρόκειται για έναν ακίνδυνο έρωτα. Η Αριάγνη αποτελεί έναν θετικό χαρακτήρα, ακριβώς επειδή δεν ξεφεύγει ποτέ από τα όρια του μητρικού ρόλου της.

Ολοκληρώνοντας, και για να είμαι δίκαιη, θα πρέπει να κάνω μία αναφορά στη Νάνσυ της Τριλογίας και στη Ματθίλδη της Χαμένης Άνοιξης. Και οι δύο αυτές γυναίκες ερωτεύονται τον εκάστοτε κεντρικό ήρωα, τόσο με το σώμα όσο και με το πνεύμα, ενώ ταυτοχρόνως παίρνουν θέση και στα πολιτικά ζητήματα της εποχής τους. Ωστόσο ότι ο καρτερικός ρομαντισμός της Νάνσυς και η αφελής νεανικότητα της Ματθίλδης τις καθιστούν αδύναμες, ανίσχυρες. Ο κόσμος των Ακυβέρνητων Πολιτειών και της Χαμένης Άνοιξης δεν παύει ποτέ να είναι ένας φαλλοκρατικός κόσμος. Ο Τσίρκας δεν μπόρεσε να κάνει την υπέρβαση αυτή.