14 Φεβ 2008

"Visuals Poets : Stanley Kubrick : Lolita (1962)" - Ιωάννα Κουτζούκου


To A', B' και Γ' μέρος εδώ : http://vakxikon.blogspot.com/2008/01/visuals-poets-stanley-kubrick-spartacus.html

Η δημιουργία μίας ταινίας με θέμα σαν αυτό της “Lolita” είναι φυσικό πως έφερε τους Harris και Kubrick αντιμέτωπους με πολλά προβλήματα. Το μυθιστόρημα του Vladimir Nabokov είχε απορριφθεί από σύσσωμους σχεδόν τους αμερικανούς εκδότες μετά την ολοκλήρωσή του, το 1954, καθώς επρόκειτο για την ιστορία του Humbert Humbert, ενός άντρα 39 χρονών που επιθυμεί παθιασμένα τη Lolita, ένα κορίτσι 12 χρονών. Το μυθιστόρημα τελικά εκδόθηκε στο Παρίσι το 1955 και στην Αμερική το 1958.

Η εκδοχή της ταινίας ήταν ακόμη πιο δύσκολη από αυτή του βιβλίου, καθώς οι δημιουργοί έπρεπε να δείξουν αυτά που μόνο υπονοούνται στο βιβλίο. Πρέπει επίσης, να λάβουμε υπόψη μας ότι το μυθιστόρημα ήταν το συγγραφικό αποκορύφωμα ενός ανθρώπου που έγραφε για 40 χρόνια και την ταινία θα σκηνοθετούσε ένας άνθρωπος που είχε τα μισά του χρόνια, δούλευε για 10 κι ακόμη δεν είχε βρει καλλιτεχνικά το δρόμο του.

Οι λύσεις σε αυτά τα προβλήματα και σε άλλα που είχαν σχέση με την παραγωγή οδήγησαν σε μια σειρά από γεγονότα που θα άλλαζαν ριζοσπαστικά το μέλλον του Kubrick. Το διάστημα που σκηνοθετούσε το “Spartacus”, το βιβλίο πούλησε σχεδόν 300.000 αντίτυπα στην Αμερική και πάνω από 14 εκατομμύρια παγκοσμίως. Επίσης, ο Nabokov αφού αρχικά απέρριψε την ιδέα να γράψει το σενάριο τελικά άλλαξε γνώμη. Στα δύο σενάρια που έγραψε από το Μάρτιο μέχρι το Σεπτέμβριο του 1960 συμπεριέλαβε ιδέες και σκηνές που δεν υπήρχαν στο μυθιστόρημα (το πρώτο σενάριο ήταν 400 σελίδες).

Στη συνέχεια οι Harris και Kubrick ξαναέγραψαν το σενάριο για να ταιριάζει με το κινηματογραφικό όραμα τους για την ιστορία, αλλά και για να μην έχουν προβλήματα λογοκρισίας. Με το σενάριο στα χέρια τους, το μόνο που έμενε να κάνουν ήταν να υπογράψουν ένα συμβόλαιο με την Warner Bros για ένα εκατομμύριο δολάρια και με 50% ποσοστό από τα κέρδη. Παρόλα αυτά, η Warner Bros σε κάθε της συμβόλαιο έβαζε μία ρήτρα, σύμφωνα με την οποία είχε απόλυτο έλεγχο στη δημιουργία της ταινίας. Μετά την εμπειρία τους όμως με το “Spartacus”, οι Harris και Kubrick δεν ήταν διατεθειμένοι να παραιτηθούν της αυτονομίας των κι έτσι αρνήθηκαν να υπογράψουν.

Έτσι, ο Harris γρήγορα έκλεισε συμφωνία πάλι για ένα εκατομμύριο δολάρια με την Eliot Hyman’s Associated Artists που εμπεριείχε μια ρήτρα, κατά την οποία η εταιρία δε θα μπορούσε να επέμβει στο δημιουργικό κομμάτι της ταινίας. Αποφάσισαν να την γυρίσουν στην Αγγλία για οικονομικούς λόγους.
Η ταινία ξεκινάει με το Humbert (James Mason) να σκοτώνει εν ψυχρώ τον Clare Quilty (Peter Sellers) και στην υπόλοιπη ταινία βλέπουμε την εξήγηση της πράξης αυτής. Αυτή η εισαγωγή δίνει στον Kubrick ένα δραματικό υπόβαθρο πάνω στο οποίο μπορεί να τοποθετήσει τη σχέση του Humbert UmHuHUfujhga; με τη Lolita (Sue Lyon). Τέσσερα χρόνια νωρίτερα, ο Humbert ξεκινάει να διδάσκει γαλλικό ρομαντισμό στο Beardsley College και χρειάζεται ένα μέρος για να περάσει το καλοκαίρι. Δεν ενδιαφέρεται ούτε για τη φιλάρεσκη Charlotte Haze (Shelley Winters) ούτε για το σπίτι της, αλλά μόλις βλέπει την κόρη της, Lolita, δέχεται να νοικιάσει ένα δωμάτιο. (όταν ο Humbert και η Charlotte παίζουν σκάκι, η Charlotte κοιτάζοντας τη Lolita λέει: “You’re going to take my queen”. Κι ο Humbert απαντάει: “That’s my intention” και μετά κερδίζει την παρτίδα). Ο Humbert περνάει την ώρα του με τη συντροφιά της Charlotte και της Lolita παίρνοντας ευχαρίστηση από κάθε σωματική επαφή με το νεαρό κορίτσι. Παντρεύεται τη Charlotte αλλά όταν αυτή πεθαίνει σε ένα δυστύχημα έχει τη Lolita όλη δικιά του. Τσακώνονται συνεχώς γιατί ο Humbert ζηλεύει τις επαφές της με τα αγόρια της ηλικίας της. Φεύγουν για ένα ταξίδι, αλλά η Lolita εξαφανίζεται παρέα με ένα “θείο”. Τρία χρόνια αργότερα η Lolita, μεγαλύτερη, έγκυος και παντρεμένη μ’ ένα χαμηλόμισθο εργάτη με προβλήματα ακοής, ικετεύει το Humbert για λεφτά, αποκαλύπτοντάς του ότι τόσο καιρό ήταν ερωτευμένη με έναν άλλον άντρα, τον Clare Quilty. Ο Quilty εμφανίζεται πολλές φορές κατά τη διάρκεια της ταινίας και κάθε φορά με διαφορετική μεταμφίεση, κοροϊδεύοντας τον πεισματάρη κι ανυποψίαστο Humbert. Ο Humbert τον βρίσκει και τον σκοτώνει, τελικά πεθαίνει από ανακοπή λίγο πριν εκδικαστεί η υπόθεσή του.

Πρωταγωνιστούν: James Mason, Shelley Winters, Sue Lyon, Peter Sellers, Lois Maxwell, Shirley Douglas. Σενάριο: Vladimir Nabokov. Σκηνοθεσία: Stanley Kubrick. Διάρκεια: 152’. Ασπρόμαυρη. Προτάθηκε για Όσκαρ κι απέσπασε άλλες επτά υποψηφιότητες σε άλλους θεσμούς.

Στη σκηνή του θανάτου του Clare Quilty, ο Peter Sellers δίνει μια παθιασμένη ερμηνεία. Ο Kubrick, γνωρίζοντας τις τεράστιες υποκριτικές του ικανότητες τον ενθάρρυνε να αυτοσχεδιάζει στο γύρισμα (“I’m Spartacus. Have you come to free the slaves or something?” αναφωνεί ο Quilty, κάνοντας μια ρητή αναφορά στην προηγούμενη δουλειά του Kubrick). Κάθε πρωί, ο Kubrick τους έδιωχνε όλους από το πλατό κι αυτός κι ο Sellers διάβαζαν το σενάριο όπως ήταν γραμμένο και μετά το προσέγγιζαν από διάφορες οπτικές μέχρι να βρουν την πιο κατάλληλη. Όταν ο Kubrick έβρισκε αυτή που ήθελε, τραβούσε το Sellers με τρεις ή και παραπάνω κάμερες.

Η εμπειρία του Kubrick με τους Olivier, Laughton και Ustinov στο “Spartacus” τον είχε διδάξει ότι οι δυνατοί ηθοποιοί μπορούν να φέρουν μια άλλη διάσταση στην ταινία αν τους δοθεί ο χώρος κι ο χρόνος για να εκφράσουν τις ιδέες του. Πριν ξεκινήσει λοιπόν το γύρισμα, ζητούσε από τους ηθοποιούς να μάθουν τις ατάκες τους, να τις ξεχάσουν και μετά βασιζόμενοι σ’ αυτές να αυτοσχεδιάσουν. Αυτή η μέθοδος υπήρξε αρχικά πολύ δύσκολη και για τη δεκατετράχρονη Sue Lyon αλλά και για τον έμπειρο James Mason.

Ο Mason πίστευε ότι το σενάριο πρέπει να είναι σταθερό κι η εκτέλεση του ρόλου πρέπει να έρχεται από την ερμηνεία του σεναρίου. Μόλις η Lyon, μία επαγγελματίας ηθοποιός την οποία ο Kubrick είχε δει σ’ ένα επεισόδιο του “The Loretta Young Show”, κατάλαβε τη μέθοδό του συνέβαλε σημαντικά με τους αυτοσχεδιασμούς της σε πολλές σκηνές. Για το Mason αυτό συνέβη επειδή η Lyon μιλούσε την ίδια γλώσσα με το ρόλο που υποδυόταν. Για μία ακόμη φορά ο Kubrick χρησιμοποίησε μουσική για να βάζει τους ηθοποιούς στο σωστό κλίμα (κάτι από το “West side story” για τη Shelley Winters, μια μπαλάντα για τη Sue Lyon και κάτι από το “Irma la douce” για τον James Mason).

Όπως στο “Killer’s Kiss” και το “Spartacus” έτσι και στη “Lolita” πρόκειται για την ιστορία δύο αντρών που πολεμούν για την ίδια γυναίκα. Παρόλο που η Lolita είναι το αντικείμενο του πόθου και του Humbert, αλλά και του Quilty, η ταινία επικεντρώνεται στην οπτική γωνία του Humbert. Ο Kubrick αποτυπώνει μια υποκριτική κοινωνία που όλοι επιδίδονται σε διάφορες ακραίες σεξουαλικές δραστηριότητες, ώστε ο Humbert να φαίνεται αρκετά λογικός.

Καθώς εξελίσσεται η ιστορία βλέπουμε παράλληλα και την εξέλιξη του Humbert, αρχικά πνευματώδης κι αβρός, μόλις γνωρίζει τη Lolita πολύ ανασφαλής και στο τέλος της ιστορίας είναι πια ένας άδειος άνθρωπος που έχει σιχαθεί τον ίδιο του τον εαυτό. Ο Humbert αναγνωρίζει στον Quilty το σκοτεινό του εαυτό, μια μάζα από σεξουαλικές εμμονές χωρίς αναστολές. Στο τέλος ο Humbert καταλαβαίνει ότι πρέπει να καταστρέψει αυτή τη χυδαία πλευρά του εαυτού του, έτσι ώστε να είναι ελεύθερη η Lolita να ζήσει τη ζωή που θα διαλέξει. Παρόλα αυτά, η “αυτοθυσία” του φαντάζει κάπως λανθασμένη στα μάτια μας. Αυτό συμβαίνει γιατί η πρόθεση του μυθιστορήματος ήταν ο Humbert αρχικά μόνο να ποθεί τη Lolita και στο τέλος, όταν πια είναι έγκυος κι όχι τόσο ελκυστική, να ανακαλύψει ότι την αγαπάει. Όμως στην ταινία ήταν αναγκαίο να βγάλουν το ερωτικό στοιχείο από τη σχέση τους κι έτσι από την αρχή νιώθουμε πιο πολύ ότι την αγαπάει παρά ότι την ποθεί. Άρα αυτή η ανακάλυψη των πραγματικών του συναισθημάτων λείπει από την ταινία.

Οι Harris και Kubrick τα είχαν καταφέρει. Είχαν πάρει ένα πολύ αμφιλεγόμενο μυθιστόρημα και το είχαν μετατρέψει σε μία ταινία χωρίς καμία παρέμβαση από τα studios και πολύ λίγες αναφορές από τη λογοκρισία. Είχε γυριστεί με πολύ χαμηλό κόστος στην Αγγλία κι έτσι πολλαπλασιάστηκαν τα κέρδη για όλους. Οι Harris και Kubrick οργάνωσαν εταιρίες στην Ελβετία έτσι ώστε να μπορέσουν να εκμεταλλευτούν τους χαμηλούς φόρους της κι έτσι είχαν εξασφαλιστεί οικονομικά για όλη τους τη ζωή.

Στο τέλος του 1961, ο Kirk Douglas επέτρεψε στη Harris-Kubrick Pictures Corporation να εξαγοράσει το συμβόλαιό της με την Bryna. Έτσι στο τέλος του 1962 οι Harris και Kubrick απέκτησαν δικαίως πλήρη ανεξαρτησία. Αφού γύρισαν στη Νέα Υόρκη ο Harris αποφάσισε ότι ήταν πια καιρός να ξεκινήσει τη σκηνοθετική του καριέρα κι ο Kubrick να ξαναρχίσει τις παραγωγές. Ο Harris πήγε στο Λος Άντζελες κι ο Kubrick σχεδίαζε ένα θερμοπυρηνικό πόλεμο.

Παρασκήνιο:
- Ο Peter Sellers διαμόρφωσε τη φωνή του Clare Quilty βασιζόμενος στη φωνή του Stanley Kubrick.
- Τα διάσημα γυαλιά σε σχήμα καρδιάς που φοράει η Lolita εμφανίζονται μόνο στις διαφημιστικές φωτογραφίες (που τραβήχτηκαν από τον Bert Hern). Στην ταινία η Lolita φοράει κανονικά γυαλιά.
- Καθώς η λογοκρισία δεν επέτρεπε καμία νύξη παιδοφιλίας, η ηλικία της κινηματογραφικής Lolita ανέβηκε από αυτή της μυθιστορηματικής κατά 2 χρόνια, δηλαδή πήγε στα 14. Επίσης, εναντιώθηκαν σε μια σκηνή όπου ο Humbert θα κοιτούσε τη φωτογραφία της Lolita ενώ θα έκανε έρωτα στη μητέρα της, Charlotte. Τελικά η σκηνή γυρίστηκε με τη Charlotte και το Humbert να είναι απλώς ξαπλωμένοι στο κρεβάτι.
- Οι Marlon Brando και David Niven είχαν προταθεί για το ρόλο του Humbert.
- Το όνομα της Vivian Darkbloom είναι αναγραμματισμός του Vladimir Nabokov.
- Η έκταση του χαρακτήρα Clare Quilty στην ταινία μεγαλώνει σημαντικά σε σχέση με αυτή του μυθιστορήματος.