16 Δεκ 2008

"Tέρι Γκίλιαμ, ο Αστείρευτος Παραμυθάς" - Ν.Ι. Πουλάκος


Θα το ομολογήσω ευθύς εξαρχής : όταν ήμουν πιτσιρικάς και μάθαινα σινεμά είχα διαβάσει σε κείμενο γνωστού κριτικού ότι ο Τέρι Γκίλιαμ είναι «ο σκηνοθέτης της μιάμισης ταινίας». Απορούσα τι εννοούσε; Κι αποφάσισα να μελετήσω τι εστί Γκίλιαμ. Πιστέψτε με, αν και το ξέρετε είμαι σίγουρος. Πρόκειται, απλώς, κάτι παραπάνω κι από σκηνοθέτης. Μια προσωπικότητα εμβληματική, η οποία έχει απλώσει το φως της στο παγκόσμιο σινεμά κι όχι μόνο, τις τελευταίες τρεις δεκαετίες. Και έχουμε ακόμα..

Όταν συζητούσαμε με τον Γιάννη τον Καλαϊτζή αυτό το αφιέρωμα, του ανέφερα την αποτυχημένη απόπειρα του Γκίλιαμ για το πρότζεκτ του Δον Κιχώτη («Ο άνθρωπος που σκότωσε τον Δον Κιχώτη» ο τίτλος της ταινίας), το οποίο ναυάγησε τελικώς το 2001 στην Ισπανία, ενώ γυριζόταν με πρωταγωνιστή τον Τζόνι Ντεπ στοιχίζοντας στον Γκίλιαμ επτά χρόνια μακριά από τη μεγάλη οθόνη. Τότε ο Γιάννης με κοίταξε λοξά και μου είπε αυτολεξεί «ο άνθρωπος απλά είναι ιδιοφυΐα δεν τα παρατάει έτσι απλά βαρέθηκε- κουράστηκε- ήθελε να κάνει ένα διάλειμμα και θα γυρίσει την ταινία στο μέλλον». Ίσως και να έχει δίκιο και να κοροϊδευόμαστε μεταξύ μας.

Κάπως γίνεται η αρχή..

Ο Γκίλιαμ γεννήθηκε στη Μινεάπολις το 1940. Δεν θα πούμε τι έκανε μικρός, τι όνειρα είχε και όλα τα σχετικά. Δεν θα έχει νόημα. Σπουδαίος κομίστας στα νιάτα του, σχεδιαστής ολκής. Είχε το anime μέσα του. Περιοδικά, εφημερίδες, τηλεοπτικές και ραδιοφωνικές εκπομπές όλα τα έκανε τη δεκαετία του ’60, συνδυάζοντας αυτή την κλίση του με το αστείρευτο χιούμορ του. Αμερικανός αν και πολιτογραφημένος Βρετανός από χρόνια είναι παντρεμένος, από την εποχή της δόξας των Μόντυ Πάιθον με την Μάγκι Ουέστον, με την οποία έχει αποκτήσει τρία παιδιά.

Οι αρχές της δεκαετίας του '60 τον βρίσκουν στο Λος Άντζελες να σπουδάζει animation και να πρωτοδουλεύει στο πετυχημένο χιουμοριστικό περιοδικό «Fang». Στη συνέχεια μεταβαίνει στην Αγγλία όπου δουλεύει σε τηλεοπτικές σειρές κυρίως ως animator αλλά και ως σεναριογράφος σε τρεις από αυτές(«Do not Adjust Your Set» - 1967, «Marty» - 1968, «Broaden Your Mind» - 1968). Παράλληλα στα 1968 γυρίζει και τη πρώτη μικρού μήκους -anim- ταινία του «Storytime». Κι όλα αυτά μέχρι τα 1969 όπου ξεσπά το φαινόμενο Μόντυ Πάιθον.

Μαζί με τους Τέρυ Τζόουνς, Γκράχαμ Τσάπμαν, Έρικ Ίντλ, Τζων Κλης και Μάικλ Πάλιν δονούν με γέλιο την Αγγλία και κατ' επέκταση πολλές τηλεοράσεις της Ευρώπης και της Αμερικής από το 1969 ως το 1974. Και στη συνέχεια ως το 1983 με κινηματογραφικές παραγωγές. Ο Γκίλιαμ, ο μοναδικός μη-Βρετανός της ομάδας, αποτέλεσε σημαντικό κομμάτι της παρέας με τις σκηνοθετικές και σεναριακές του υποδείξεις, τα σκίτσα του, τις ερμηνείες του και ότι άλλο σας κατεβαίνει στο μυαλό.

Στα 1974 γυρίζει την δεύτερη και τελευταία μικρού μήκους -anim- ταινία του, «The Miracle of Flight». Από το 1977 κάνει ντεμπούτο στην σκηνοθεσία με το παραμύθι «Jabberwocky», ενώ από τότε έχει σκηνοθετήσει άλλες 8 ταινίες, με το «Brazil» και το «Twelve Monkeys» να μένουν για πάντα στο πάνθεον της κινηματογραφικής ιστορίας. Από κει και πέρα ο Γκίλιαμ δούλεψε κατά καιρούς τόσο στην αγγλική όσο και στην αμερικανική τηλεόραση, ασχολήθηκε με την διαφήμιση βγάζοντας αρκετά χρήματα, άφησε πρότζεκτς ανολοκλήρωτα όπως το φιάσκο με το «The Man Who Killed Don Quixote», ενώ οι φήμες γύρω από ταινίες που του προσέφεραν δουλειά κι εκείνος απέρριψε δίνουν και παίρνουν : «Who Framed Roger Rabbit», «Enemy Mine», «Forrest Gump», «Braveheart» κ.ά. Από την άλλη έχει προταθεί για Όσκαρ σεναρίου το 1985 για το «Brazil» ενώ έχει βραβευτεί 13 φορές, ένα στη Βενετία(για το «The Fisher King») και ένα στο Βερολίνο(«Twelve Monkeys»).

..και μετά φτιάχνονται οι ταινίες..

Jabberwocky (1977), είναι η πρώτη προσωπική δουλειά του Τέρυ Γκίλιαμ, αν και για αρκετό καιρό θεωρείτο ως μια συνέχεια των ταινιών Μόντυ Πάιθον. Όχι άδικα! Ένα παραμύθι-σάτιρα, που μας τοποθετεί στην Αγγλία του Μεσαίωνα, με πύργους, βασιλιάδες, πριγκιποπούλες που θέλουν να παντρευτούν, ιππότες που μάχονται για το χέρι της και… ένα τέρας, που απειλεί το βασίλειο και θα το καταπολεμήσει –τυχαία βέβαια- ένας χαζός βαρελάς! Πρωταγωνιστής ο Μάικλ Πάλιν, από το καστ έκανε μια βόλτα και ο Τέρυ Τζόουνς ενώ το σενάριο που δουλεύτηκε μαζί με τον Αμερικανό συγγραφέα Τσαρλς Άλβερσον βασίστηκε σε ποίημα του Λιούις Κάρολ.

Οι Ληστές και τα Τρελά Κουλουβάχατα της Ιστορίας (1981), όπου ο Τέρι Γκίλιαμ επιστρέφει στο σινεμά, δυο χρόνια πριν την οριστική διάλυση των Μόντυ Πάιθον και με νωπές τις δάφνες από τη μεγάλη επιτυχία του «Life Of Brian». Πρόκειται για ένα παραμύθι με αρκετές δόσεις περιπέτειας, φαντασίας και άφθονο γέλιο. Η ρετσινιά των Πάιθον ακόμη δεν έχει φύγει, άλλωστε το σενάριο δουλεύτηκε μαζί με τον Μάικλ Πάλιν, ο οποίος και πρωταγωνιστεί μαζί με τον Τζων Κλης. Στο καστ, επίσης, ο Σων Κόνερυ, η Σίλευ Ντυβάλ, ο Ίαν Χόλμ και η Κατρίν Χέλμοντ.

Μπραζίλ (1985), μια απόδειξη γιατί ο Γκίλιαμ είναι μεγάλος σκηνοθέτης, ένας ευφυής δημιουργός. 142 λεπτά μαγείας, όπου ο Όργουελ αν ζούσε θα έπρεπε να αισθανόταν κάπως ενοχλημένος που μια ταινία έχει την ίδια δυναμική με το “1984”. O Γκίλιαμ εξάντλησε ότι είχε και δεν είχε κινηματογραφικό σε αυτή τη ταινία. Πριν και μετά απλά επιβίωνε το ταλέντο του. Συνεργαζόμενος στο σενάριο με τον Τσαρλς ΜακΚέον και κυρίως με τον σπουδαίο κινηματογραφικό και θεατρικό σκηνοθέτη και συγγραφέα Τομ Στόπαρντ(«Rosencrantz And Guildenstern Are Dead», «The Human Factor» του Πρέμινγκερ, «Despair» του Φασμπίντερ, «The Romantic Englishwoman» του Λόουζι, «Empire Of The Sun» του Σπίλμπεργκ, «Shakespeare In Love» του Μάντεν, «Vatel» του Τζόφε), έχοντας στο καστ του πολύ καλούς ηθοποιούς όπως οι Τζόναθαν Πράις, Ρόμπερτ Ντε Νίρο, Ίαν Χολμ, Μπομπ Χόσκινς, Κατρίν Χέλμοντ, Ίαν Ρίτσαρντσον, Πήτερ Βων και με τη μουσική Μάικλ Κάμεν συνέθεσε αυτό το κινηματογραφικό μωσαϊκό που λατρεύεται διαχρονικά.

Οι Περιπέτειες του Βαρόνου Μυνχάουζεν(1988), που σήμαίνει ότι όταν οι φανταστικές ιστορίες έχουν κέφια γίνονται κάτι ταινίες.Πάντως ο Γκίλιαμ εξώθησε στα άκρα την Columbia τόσο για το υπερβολικό κόστος της ταινίας και την εμπορική της αποτυχία όσο και για τα τραγελαφικά που συνέβησαν κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων στη Ρώμη. Στην οθόνη βλέπουμε τις περιπέτειες του γερμανού βαρόνου -του 16ου αιώνα- Μυνχάουζεν, με πρωταγωνιστές τους Έρικ Ιντλ, Τζων Νέβιλ, Όλιβερ Ριντ, Βαλεντίνα Κορτέζε, Τζόναθαν Πράις, Ούμα Θέρμαν, Ρόμπιν Γουίλιαμς και τον τραγουδιστή Στινγκ. Η ταινία προτάθηκε για τέσσερα Όσκαρ, παρέλαβε επίσης άλλα έξι βραβεία, τρία βρετανικά BAFTA και άλλα τρία του συνδικάτου ιταλών δημοσιογράφων.

..που δείχνουν το ταλέντο του Γκίλιαμ!

Ο Βασιλιάς της Μοναξιάς (1991), που βασίζεται στο εξαιρετικό σενάριο του Ρίτσαρντ ΛαΓκράβενες, ενός “τυπά” που θα γράψει τις γνωστές επιτυχίες «A Little Princess» του Αλφόνσο Κουαρόν, «The Bridges of Madison County» του Κληντ Ίστγουντ και «The Horse Whisperer» του Ρόμπερτ Ρέντφορντ. Μια ταινία που άρεσε στο κοινό και έκοψε πολλά εισιτήρια, κέρδισε ένα Όσκαρ (β’ γυναικείου στην Μερσέντες Ρούελ) έχοντας άλλες 4 υποψηφιότητες, δύο Χρυσές Σφαίρες και τον Αργυρό Λέοντα στην Βενετία. Το κασ λαμπρότατο όπως πάντα καστ με τους Τζεφ Μπρίτζες, Ρόμπιν Ουίλλιαμς και Αμάντα Πλάμερ.

Δώδεκα Πίθηκοι (1995), όπου μπορεί κάποιοι να θεωρούν ότι η συγκεκριμένη ταινία δεν ήταν μια πρωτότυπη ιδέα του Γκίλιαμ, μιας και βασίστηκε (ή μάλλον προέκτασή της;) στην εκπληκτική, σχεδόν καθηλωτική, ταινία μικρού μήκους «La Jetee» (1962) του Γάλλου Κρις Μαρκέρ, παρολαυτά θα έρθω εδώ να απαντήσω πως ακόμα και σε αυτή την περίπτωση πρέπει να ξέρεις να κάνεις remake ή τελοσπάντων όπως λέγεται αυτό το εγχείρημα του τρελού Τέρυ. Φουτουριστικό θρίλερ με μια αλλοπρόσαλλη σεναριακή πλοκή που σε παγώνει και άλλη μια σκηνοθετική μαεστρία που σε απογειώνει αφήνοντας σου μια γεύση –τι είδα μόλις τώρα καλέ; Ο Γκίλιαμ κατάφερε και απέσπασε δύο εξαιρετικές ερμηνείες από τον Μπραντ Πιτ και τον Μπρους Ουίλις. Πολύ καλοί β’ ρόλοι όπως και η μουσική του Πωλ Μπακμάστερ, με πολύ καλή φωτογραφία και σκηνογραφία που ταιριάζει σε ταινία του Γκίλιαμ, σε σενάριο του Ντέιβιντ Πίπολς («The Day After Trinity» του Τζων Έλσε, «Blade Runner» του Ρίντλευ Σκοτ, «Unforgiven» του Κληντ Ίστγουντ και «Hero» του Στέφεν Φρήαρς).

Φόβος και Παράνοια στο Λας Βέγκας (1998), που “διαβάζει” το βιβλίο του «gonzo» δημοσιογράφου και συγγραφέα Χάντερ Τόμπσον. Με το σενάριο να δουλεύτηκε από τον ίδιο τον Γκίλιαμ με την συμβολή των φίλων του Άλεξ Κοξ, Τόνυ Γκρισόνι και Τοντ Ντέιβις, με τον Τζώνυ Ντεπ (θα υποδυθεί και πάλι ήρωα του Τόμπσον στην ταινία «The Rum Diary» που θα βγει το 2009) και τον Μπενίσιο Ντελ Τόρο, να χάνονται μέσα σε έναν κυκεώνα ναρκωτικών, αλκοόλ και περίεργων ψυχοπαθητικών συμπεριφορών. Η ταινία δίχασε κοινό και κριτικούς, άρεσε σε κάποιους, εκνευρίστηκαν κάποιοι άλλοι. Πλην των δυο πρωταγωνιστών παρέλασαν από την Κάμερον Ντίαζ και την Κριστίνα Ρίτσι, στον Τόμπυ Μαγκουάιρ και την Έλεν Μπάρκιν.

Αδελφοί Γκριμ (2005), από τσακωμούς με την εταιρεία παραγωγής, σ' ένα προσωπικό του πρότζεκτ να δουλεύεται («Tideland») παράλληλα κι εφτά χρόνια απουσίας από τα πλατώ, παταγώδης αποτυχία στη δημιουργία της ταινίας «The Man Who Killed Don Quixote» το 2001 –ένα όνειρο χρόνων-, ο Τέρυ Γκίλιαμ ως γνήσιος δημιουργός παραμυθιών καλείται να φτιάξει το απόλυτο ταινιάκι του είδους στα 2005 και.. μια αμερικανο-αγγλο-τσεχική παραγωγή 113 λεπτών κάπως ακριβούτσικη, με πλούσιο καστ (Ματ Ντέιμον, Χιθ Λέτζερ, Μόνικα Μπελούτσι) με δευτερεύοντες ρόλους αξιολογότατους, σε μουσική του Μαριανέλι, άψογη σκηνογραφία-κοστούμια, με ένα σενάριο βασισμένο σε έναν θρύλο της Γαλλο-γερμανικής περιοχής της Ευρώπης του 17ου αιώνα δουλεμένο από τον –όχι και τόσο σπουδαίο- αμερικανό σεναριογράφο Έρεν Κρούγκερ, ο Γκίλιαμ δεν έδωσε το αποτέλεσμα που όλοι περίμεναν.

Tideland (2005), που ετοιμάστηκε εν μέσω των γυρισμάτων των “Αδελφών Γκριμ”, ο Γκίλιαμ μεταφέρει στο σινεμά μια παραλλαγή της ιστορίας της Αλίκης στη Χώρα των Θαυμάτων, βασισμένη στο ομώνυμο μυθιστόρημα του αμερικανού συγγραφέα Μιτς Κάλιν, όπου στο σενάριο συνεργάστηκε ο Τόνυ Γκρισόνι(«In This World»). Αδύναμο καστ παρά την παρουσία του Τζεφ Μπρίτζες, σκηνικά τετριμμένα για τα δεδομένα του Γκίλιαμ οδήγησαν στην εμπορική αποτυχία και σε χαρακτηρισμούς τύπου «διεστραμμένη» έως «σιχαμερά αδιάφορη».

Και τώρα τι κάνουμε;

Μη φανταστείτε ποτέ ότι ο Γκίλιαμ θα σιωπήσει. Στα 68 του, πλεόν, είναι στο post-production του φανταστικού παραμυθιού “The Imaginarium of Doctor Parnassus”, το οποίο αναμένεται να βγει στις αίθουσες μέχρι τα τέλη του 2009. Βέβαια, μη φανταστείτε ότι δεν θα υπήρχαν προβλήματα; Ο πρωταγωνιστής πέθανε.. Όπως το ακούτε. Ο αδικοχαμένος Χιθ “Τζόκερ” Λέτζερ, που απεβίωσε από υπερβολική δόση χαπιών την περασμένη άνοιξη, πρωταγωνιστούσε στην καινούρια ταινία του Γκίλιαμ, με τις σκηνές που έχει γυρίσει -όπως δηλώνει ο τρομερός Τέρι- να παραμένουν στην ταινία. Επίσης, το καστ του Γκίλιαμ διαθέτει από Τζώνυ Ντεπ και Τζουντ Λο μέχρι Κρίστοφερ Πλάμερ, Κόλιν Φάρελ και.. Τομ Γουέιτς. Αναμένουμε, πως το αναμένουμε..

*Το κείμενο δημοσιεύτηκε στο τεύχος 39 του μηνιαίου περιοδικού "Γαλέρα" (Δεκέμβριος 2008).