9 Φεβ 2009

"Από το πραγματικό στο animation" - Ν.Ι. Πουλάκος


Ας ξεκινήσουμε από τα βασικά. Ο κινηματογράφος είναι τέχνη. Επίσης ο κινηματογράφος είναι ζωή. Στην τέχνη και στη ζωή όλα επιτρέπονται ακόμα κι αν δεν είναι αληθινά. Γιατί να μη συμβαίνει το ίδιο και στον κινηματογράφο; Κι όμως συμβαίνει.
Το 2009 μας υποδέχτηκε με ένα εξαιρετικό φιλμ. Το «Βαλς με τον Μπασίρ» είναι ένα ισραηλινό αυτομαστίγωμα για τα δεινά, που έχουν υποστεί αλλά κι έχουν προκαλέσει οι Εβραίοι, από τον υπόλοιπο κόσμο και σε αυτόν. Αλλά ας μιλήσουμε παρακάτω για την ουσία του.
Με κεντρικό άξονα μια ιδιότυπη τεχνική κατασκευή, θα ανοίξουμε διάλογο για τρεις ταινίες του σύγχρονου παγκόσμιου κινηματογράφου που έχουν να διηγηθούν πολλά. Η τεχνική είναι το rotoscoping, που δίνει μια διαφορετική διάσταση στην κινηματογραφική μανιέρα της τέχνης. Το animation αποκτά μια άλλη μορφή, η αληθινή εικόνα επίσης. Και αυτό είναι το ωραίο σε αυτό το ρημάδι που αποκαλείται «σινεμά». Το διαφορετικό, το πρωτότυπο, το αλλιώτικο, το περίεργο, όλες οι σκέψεις και οι παρενέργειες του, περικλείονται σε αυτό. Γιατί τίποτε δεν είναι αληθινό όλα επιτρέπονται!

Rotoscoping

Μη νομίζετε, το rotoscoping βαστά από το μακρινό 1915. Σχεδόν ένα αιώνα παρά κάτι ψιλά, δηλαδή. Ο Αυστρο-αμερικανός Μαξ Φλέισερ το εφηύρε και το χρησιμοποίησε για πρώτη φορά μαζί με τον αδελφό του, Ντέιβ, στη σειρά κινουμένων σχεδίων «Out of the Inkwell», που προβαλλόταν στην αμερικανική τηλεόραση μέχρι το 1929.
Το rotoscoping στην πραγματικότητα είναι μια animation τεχνική που δίνει μαγικές διαστάσεις στις ήδη φιλμαρισμένες σκηνές. Τα γυρίσματα της ταινίας πραγματοποιούνται σε real video και το animation γίνεται με την τεχνική του rotoscoping, με την οποία ο animator μεταφέρει στο καρτούν τις φιγούρες που βλέπει στις live action φιλμαρισμένες σκηνές. Η συγκεκριμένη τεχνική γινόταν στον εξοπλισμό προβολής rotoscope, αλλά όπως καταλαβαίνετε πλέον γίνεται σε ηλεκτρονικούς υπολογιστές.
Τα αδέλφια Φλέισερ παρατηρώντας την απήχηση της εφεύρεσής τους, «επικύρωσαν» την πατέντα στο όνομά τους το 1917 και άνοιξαν το δικό τους στούντιο, στο οποίο έκαναν αρκετά μικρά θαύματα για τον κινηματογράφο, όπως τη σειρά κινουμένων σχεδίων «Betty Boop», τα «Ταξίδια του Γκιούλιβερ» το 1939 ή την ανάμειξή τους σειρά του «Σούπερμαν». Η συνεργασία τους με τον διάσημο Αμερικανό παραγωγό Λέον Σλέσινγκερ, ένας εκ των ιδρυτών της Warner Bros., έφερε την εφεύρεσή τους σε μεγάλες και δημοφιλείς παραγωγές.
Επιπλέον κι η εταιρεία παραγωγής Disney ενδιαφέρθηκε για τη συγκεκριμένη τεχνική. Κινούμενα σχέδια όπως η «Χιονάτη και οι επτά νάνοι» (1937), η «Σταχτοπούτα» (1950) και τα «101 σκυλιά της Δαλματίας» (1961) χρησιμοποιούσαν κατά περίσταση και περίπτωση την τεχνική του rotoscoping. Βέβαια η απήχησή της έφτασε να επηρεάσει στην κατασκευή τους κινούμενα σχέδια τόσο στην Κίνα όσο και στη Σοβιετική Ένωση.
Στις αμιγώς κινηματογραφικές ταινίες, ο σκηνοθέτης Ράλφ Μπάκσι χρησιμοποίησε τη μηχανή του rotoscope σε εμπορικές επιτυχίες του, όπως το «Wizards» του 1977, ο «Άρχοντας των δαχτυλιδιών» του 1978, το «American Pop» του 1981 και το «Φωτιά και πάγος» του 1983.
Πάντως, πολλές ταινίες του σύγχρονου κινηματογράφου χρησιμοποίησαν σε σκηνές ή ολόκληρα κεφάλαιά τους τη μέθοδο του rotoscoping : από τον «Πόλεμο των Άστρων» του Τζωρτζ Λούκας στα επεισόδια 4, 5 και 6 στο «Για μια χούφτα δολάρια» του Σέρτζιο Λεόνε στους τίτλους αρχής, το βραβευμένο με Όσκαρ σεναρίου 2006 «Juno» και την εισπρακτική επιτυχία του 1988 «Ποιος φοβάται τον Ρότζερ Ράμπιτ» του Ρόμπερτ Ζεμέκις.
Τέλος, βίντεοκλιπ, τηλεοπτικά σόου και βίντεο γκέιμς έχουν χρησιμοποιήσει κατά καιρούς τη θαυμαστή τεχνική των αδελφών Φλέισερ, που σημάδεψε τα καρτούνς τον 20ο αιώνα.
Όμως τρεις ταινίες της συγκεκριμένης περίπτωσης θα μείνουν χαραγμένες στο νου κάθε σινεφίλ, αρχής γενομένης από το ισραηλινό θαύμα της φετινής χρονιάς.

«Βαλς με τον Μπασίρ» - Ισραήλ vs Ισραήλ

Ήδη βραβευμένο με τη Χρυσή Σφαίρα ξενόγλωσσης ταινίας, υποψήφιο σε δυο κατηγορίες Όσκαρ, καλύτερη ταινία για τους Αμερικανούς κριτικούς αλλά και με ένα «σκασμό» βραβεία σε φεστιβάλ ανά τον κόσμο, το –από το πουθενά- θαύμα του Άρι Φόλμαν, μετά το 20λεπτο παρατεταμένο και όρθιο χειροκρότημα στο περυσινό φεστιβάλ των Καννών, έκανε το γύρο του κόσμου. Η μουσική του Ρίχτερ ανυπέρβλητη, η αυτοβιογραφική προσέγγιση της ισραηλινής λαίλαπας και της απάνθρωπης εκδίκησης στο όνομα ενός ανθρώπου από τον Φόλμαν, εκστατική.
Ο σφαγιασμός των Παλαιστινίων προσφύγων της Σάμπρα και της Σατίλα, από τους Λιβανέζους εθνικιστές με τον ισραηλινό δάκτυλο του Σαρόν, στο όνομα του αποθανόντος πολιτικού Μπασίρ, είναι πιο επίκαιρος από ποτέ.
Πολλά εκατομμύρια δολάρια, τέσσερα χρόνια γυρίσματος του ντοκιμαντέρ μνήμης, η κατασκευή κινουμένων σχεδίων ξεχωριστά και η χρησιμοποίηση του rotoscoping για την επίτευξη του τελικού στόχου, ήταν τα στοιχεία της ολοκλήρωσης του φιλμ.
Ποιος δεν θα θυμάται τη συνεχώς επαναλαμβανόμενη σκηνή της ανάδυσης των νεαρών φαντάρων του ισραηλινού στρατού από την παραλία της Βηρυτού το βράδυ που ο ουρανός φεγγοβολούσε από τις βόμβες και η μουσική του Ρίχτερ «έντυνε» τα γυμνά κορμιά των ανυποψίαστων 20άρηδων με το όπλο στο χέρι, να χορεύουν το βαλς του θανάτου;

Λινκλάτερ είναι ένας… δεν υπάρχει άλλος κανένας

«Waking life» (2001)

Ο ήρωας της ταινίας, Γουίλεη Γουίγγινς, στην προσπάθεια του να ξυπνήσει από το όνειρό του έρχεται αντιμέτωπος με ανθρώπους που του θέτουν ερωτήματα γύρω από τα παράδοξα της ζωής, το θάνατο και το σκοπό της ύπαρξής μας. Καθώς εξελίσσεται η ιστορία ο θεατής περιμένει με την ίδια προσμονή με τον Γουίλεη Γουίγγινς, τις απαντήσεις που μοιραία αντιστοιχούν και στα δικά του ερωτήματα: Μπορούμε να ελέγξουμε τα όνειρά μας; Αν ναι, τότε τι μας λένε για τη ζωή και το θάνατό; Υπάρχει άραγε τέλος στο μακρύ ταξίδι της ανθρώπινης ψυχής;
Η φανταστική κομεντί του Λινκλάτερ, του Αμερικανού πειραματιστή δημιουργού (σκηνοθέτη, σεναριογράφου, παραγωγού) που έχει κάνει μερικά διαμαντάκια του ανεξάρτητου σινεμά όπως τα «Before sunrise», «Before sunset» και «Fast food nation», ψηφίστηκε ως το καλύτερο anime από τους κριτικούς της Νέας Υόρκης ενώ έφυγε με 2 βραβεία από τη Μόστρα της Βενετίας το 2001. Με νεαρούς ηθοποιούς, τους Ίθαν Χωκ και Στήβεν Σόντεμπεργκ να περνούν από την οθόνη, μπόλικη… φαντασία και ζωγραφισμένα σκίτσα πάνω στον καμβά των φιλμαρισμένων σκηνών έκανε το πρώτο ψηφιακό «rotoscoping» θαύμα του 21ου αιώνα.

«A Scanner darkly» (2006)

Νεαρός ντέντεκτιβ, σε έναν όχι και πολύ μακρινό χρονικά από τον σημερινό κόσμο, μπλέκεται σε έναν κυκεώνα παρακολούθησης του ίδιου του, του εαυτού. Σύντομα όμως μέσα στο μπλεγμένο μυαλό θα μπερδέψει τους κανόνες και τους όρους, της πραγματικής του ταυτότητας, με συνέπεια να χάσει τον σαφή του προσανατολισμό.
Κιάνου Ριβς, Ρόμπερτ Ντάουνι Τζούνιορ, Γουινόνα Ράιντερ μεταξύ των ηθοποιών, στη μουσική ο Γκράχαμ Ρέινολντς, ο Σόντεμπεργκ και ο Κλούνει στην παραγωγή, στο σενάριο ο ίδιος ο Λίνκλατερ ο οποίος μεταφέρει στο σινεμά την ομώνυμη ψυχεδελική νουβέλα του ανυπέρβλητου συγγραφέα του φανταστικού Φίλιπ Ντικ.
Κόσμος των ναρκωτικών, παραισθησιογόνο σύμπαν, μελλοντολογική κόλαση, ασταθές έδαφος, χαρακτήρες σε πλάνη, παράδεισος ε ντε λα μαγκέν, παρακαλώ.
Ο Λινκλάτερ σε μονοπάτια ψυχοσωματικά φτιάχνει έναν ολόκληρο κόσμο και βραβεύεται δις από φεστιβάλ της Αμερικής.

Νέστορας Ι. Πουλάκος

*Το κείμενο δημοσιεύτηκε στο τεύχος 41 του μηνιαίου περιοδικού "Γαλέρα" (Φεβρουάριος 2009).